Sun, 18 Feb 2018
ताजा समाचार
अमेरिकमा बन्दुक राख्न पाउने कानुन नियन्त्रण गर्न माग || नेविसंघलाई चलायमान बनाउनुपर्ने || स्थानीय तहमा बैंक नहुँदा कारोबार गर्न समस्या || ‘स्केट’ खेलमा आकर्षित हुँदै युवा || मेक्सिकोमा बरिष्ठ कर्मचारी चढेको हेलिकप्टर दुर्घटना हुँदा १४ जनाको मृत्यु || बार्सिलोनाको अपराजित यात्रा कायमै, एथ्लेटिको मड्रिड दोस्रो स्थानमा || पिएनबि बैंकबाट 'लुटियो' एभरेष्ट बैंकको कुल निक्षेपभन्दा दोब्बर रकम, को || शदिह नगरमा क्रिकेट प्रतियोगिता सुरु || जनकपुर नगरको सौन्दर्यीकरण गरिने || सोलार जिपिएस जडित मंगोलियन बाँज फेला || फेसबुकलाई जरीवाना || शिक्षक संघमा पहिलो पटक सर्वसम्मत || एमाले र माओवादी केन्द्रबीचको पार्टी एकता संयोजन समितिको बैठक आज || निलम्बन फिर्ता नभए आन्दोलनः यादव || भारतीय नम्बरको टेम्पो संचालनमा रोक || १३ जना रुसी नागरिकलाई अमेरिकाको एफबीआईले लगायो यस्तो आरोप || गप्टिलको शतक निरर्थक, अस्टे«लियाको कीर्तिमानी जीत || मेक्सिकोमा शक्तीशाली भूकम्प, दुई मिनेटसम्म जमिन हल्लियो || लालबाबुलाई मुख्यमन्त्री बनाउनु विपक्षीलाई चोट ःसाँसद यादव || दक्षिण अफ्रिकाविरुद्धको सिरिजमा भारत विजयी, विराट कोहली चम्किए || उप सभामुख देवद्वारा सपथ || जीप दुर्घटनामा ४ को मृत्यु || चेल्सी र लेस्टर सिटी एफए कपको क्वाटरफाइनलमा प्रवेश || नेपाल शिक्षक संगठनमा खनाल || प्रदेश मन्त्रीमण्डल आईतवार विस्तार हुने || मुटु बचाउन योग, ध्यान र मन्त्र || प्रधानमन्त्रीलाई भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीको बधाई, भारत भ्रमणको निम्तो || शाश्वतधाममा वसन्त महोत्सव || मिर्गौला प्रत्यारोपणमा ९८ प्रतिशत सफलता || तिलोत्तमा गोल्डकप फागुन २४देखि || चार जिल्लामा २७० भेटिए लुकेर रहेका कुष्ठरोग पीडित || दुई जनाको मृत्यु || वडाध्यक्ष मोहम्मदका छोराको अपहरण || मोटरसाइकलसहित चोर पक्राउ || फरक दुई महोत्सव अब एउटै ब्यानरमा || नहरमा डुबेर एकजनाको मृत्यु || नेपालका सातवटै प्रदेशले पाए मुख्यमन्त्री || हुलाकी सडक निर्माण तीव्र || निवर्तमान प्रधानमन्त्री देउवा निजी निवास सर्दै || सिरहा खुल्ला दिसामुक्त जिल्ला बन्दै ||
अव्यवस्थित मानव संसाधनमा अभ्यासरत नेपाल

माघ १२, २०७४

  •  दिपेश कर्ण,वीरगंज

ईश्वरको सर्वश्रेष्ठ रचना भनी मानवलाई चिनिन्छ ,आदिकालका मानवीय जीवनशैली र आजको कालखण्डमा विज्ञान प्रविधि,चिकित्साशास्त्र,सभ्यता तथा जीवनशैलीमा विकासलाई नियालेर हेर्ने हो भने उपरोक्त कथन यथार्थ रहेको सहजै बोध हुनजान्छ । सभ्यताको विकासक्रम जारी रहयो र अर्थतन्त्रले पनि विस्तार प्राप्त गर्दै गयो तत्पश्चात विनिमयको आधारशिलामा निर्भर अर्धतन्त्रको छाँयामा संगठनले पूँजी विस्तार र राष्ट्रहरुले ढुकुटी भरेपुरेको हेरेर आनन्दानुभुति गर्न थाले । यस विद्युतीय गतिको मानवीय जीवनशैलीमा केही असमाजिक बिषाक्त पनि जीवन र पोषण पाइरहेका थिए र ती थिए ‘अमानवता र भ्रष्टाचार’ । जसले लोभरुपी दलदलमा मात्र आफनो स्वार्थ नै हेर्न चाहयो र जुन मानवलाई उपयोग गरि  धनआर्जन गरिन्थ्यो उक्त मानवमाथिको अमानवीय र असामाजिक शोषण बढाउँदै लग्यो,सारा अर्थतन्त्र धारासाही हुनथाल्यो,गरिब अझः गरिब हुनथाले भने पूँजीपतिको सम्पदा उल्कागतिले बढदैगयो । यदाकदा नेपालमा केही यस्तै झलझल्को हेर्नसकिन्छ ।आज यहाँ साधन र स्रोतहरुको भण्डार विद्यमान  छन्,सीपालु–अर्धसिपालु जनशक्ति प्रस्तुत छन् ,रोजगारीका विभिन्न योजनाहरुलाई कागजमा प्रस्तुत गरेर बर्षेणी करोडौँका बजेट निर्धारण गरिन्छन् , सरकार–सरोकारवाला छन,श्रम मन्त्रालय विद्यमान रहेको छ भने श्रमिकको हकहित र सुरक्षाका परिक्षेद एवं धारा बोकेको श्रम ऐन,२०७४ समेत कार्यान्वयनमा नरहेको हैन तर पनि देशको एउटा विशाल जनसमुदाय बेरोजगारी र दरिद्रतामा दयनीय जीवनयापन गर्न बाध्य छन यहाँ ।

प्रसिद्ध लेखक गेरी डेजलरले भर्ना,छनोट,तालिम,पुरस्कार र मूल्यांकन समाहित राख्ने नीति र अभ्यासलाई मानव संसाधन व्यवस्थापन भनी सम्बोधन गरेका छन जुनकि मानिस वा मानवपक्षको व्यवस्थापनका लागि तयार गरिएको होस र सूक्ष्म दृष्टिकोणले अवलोकन गर्दा नेपालमा केही ठुल्ठूला व्यावसायिक संगठनहरुले प्रसंशनीय तवरले मानव संसाधनलाई वास्ता र सम्मान गरेको भेटिन्छ यहाँसम्मकि कतिपय मध्यमस्तरका व्यावसायिक संगठनहरुमा समेत संगठनको पूँजी,कारोबार र प्रकृतिअनुरुप आफना कामदारलाई राम्रो सुविधा र तलबआदि प्रदान गरि संगठनमा तिनको कदरलाई कायम राख्ने प्रयास गरिएको भेट्नसकिन्छ तर राष्ट्रलाई मध्येनजर राखेर बृहत्स्तरमा कुरा गर्ने हो भने वर्तमान समयसापेक्षमा नेपालको जनशक्तिलाई त्यसमा पनि खासगरि युवावर्गतिर रोजगारी र बजतको सन्दर्भमा सरकार र सरोकारवालाको पहल,कार्यशैली र तत्परताले निःसंकोच निराशा र आश्चर्यलाई उत्पन्न गर्छ ।

कुल ग्राहस्थ उत्पालन बृद्धि दर २०१३।१४मा ६.०% बाट घटेर २०१५।१६मा ०.६%मा आएको छ । २०१५।१६ मा कुल ग्राहस्थ उत्पादनको मात्र ४३.०% राष्ट्रिय बचत रहेको अवस्थामा राष्ट्रमा रोजगारी र बचत प्रोत्साहन लगायत मानव संसाधनको समुचित व्यवस्थापनमा जनसुदायमा असंतोषको अनुभवलाई बुझन खासै अप्ठयारो छैन । आजको नेपालले शिक्षाको महत्वलाई प्रोत्साहानात्मक ढंगले बुझेको छ जसको प्रमाण आजको कालखण्डमा शिक्षातर्फ सम्बन्धित निकायको जहाँ खासै सराहनीय ध्यानाकर्षण नरहेको अवस्थामा पनि उच्च शिक्षातर्फ जनशक्तिको प्रभावकारी संख्यालाई हेरेर लिनसकिन्छ  । अन्तरराष्ट्रिय श्रम संगठनको तथ्यांक बाट १५–२४वर्ष उमेरका युवाको बेरोजगारी

१९९८।९९ मा २.४% मा रहेको अवस्थामा २००८ मा ३.५% मा बढेको छ र बेरोजगारी दर १९९८।९९ को १.८%बाट बढेर २००८ मा २.१% पुगेको छ । यो दर कुल जनसंख्याको आधारमा कम हेरिएतापनि नेपालको समग्र अर्थव्यवस्थाका आधारमा अप्रसंन्नताको कारण बन्न पर्याप्त छन् । किनकि २०१५।१६को तथ्यांकानुसार कुल ग्राहस्थ उत्पादनको ३२.१% कामदारले पठाएको रकम रहेको छ किनकि देशमा रोजगारीको उप्लब्धतामा अभाव र भए भरका रोजगारीमा मन्त्रालयको अनुगमन,निरीक्षण र नियन्त्रण पक्कापनि प्रसंशनीय रहेको छैन जसको फलस्वरुप शिक्षा र योग्यताअनुरुपको पारिश्रमिक र सहुलियत नपाएर या त जनशक्ति काम छोडछन् या विदेश पलायन हुन बाध्य हुन्छन् । त्यस्तै कृषि र जंगलतर्फ ७३.९% रोजगारी रहेको छ यस्को ठुलो कारण सक्षम मानव संसाधनले देशमा उचित पारिश्रमिक र सुविधाबगैरका निजी संगठनतर्फ जागिर गर्नुभन्दा र परिवारका हातमुखजोर्ने दायित्वका कारण विवश भएर कृषि र जंगलतर्फका काममा लागेका रहेछन् किनकि शिक्षित जनशक्तिलाई विज्ञान–प्रविधि,पूर्वाधार निर्माण,जलविद्युत उत्पादन,व्यवसायमा र कृषि तर्फनै राम्रो प्रविधि र सुविधा–सहुलियत प्रदान गरेर विश्वव्यापि स्तरमा देश समृद्ध बनाउन तर्फ सरकारबाट अग्रसर गराउन सकिएन ।

          सन् २०१५ मा आएको विनाशकारी भुकम्पले भएभरको अर्थव्यवस्थालाई धराशायी पा¥यो,२०१३।१४ मा ५.९%रहेको आर्थिक बृद्धि झरेर २०१४।१५ मा सीधा २.७% र तत्पश्चात २०१५।१६ मा हतोत्साहित तवरले ०.६% हुनपुग्यो । लाखौँको संख्यामा बेरोजगारीले स्थान प्राप्त गर्नपुग्यो,अबको देशमा रोजगारीको माग अझ विशाल थियो । सरकार मौन,श्रममन्त्रालय मौन,देशको अर्थव्यवस्था हेर्नै अर्थमन्त्रालय मौन तर यो मौनताले श्रम गरि,जागिर गरि कमाईखाने मानिसको परिवारले दुईछाक भोजन पाउनेथिएनन् फलस्वरुप नेपालबाट श्रमिक बनी विदेशीने चाहना गर्ने नेपालीहरुको संख्या बढयो । २०१५को भुकम्पलाई नेपालले अवसरको रुपमा लिई भौतिक पूर्वाधार निर्माण,प्रविधि बिकास,पर्यटन विकास आदि जस्ता क्षेत्रहरुमा प्रभावकारी योजना र बजेट कार्यान्वयन गरि बेरोजगार मानव रुपि संसाधनलाई स्वदेशमै रोजगार प्रदान गर्न सक्थ्यो र यसले निर्माण क्षेत्रलाई ठुलो सहयोग पुग्ने थियो ।

          अर्थव्यवस्थाको सबभन्दा ठुलो शत्रुमा म बेरोजगारीलाई मान्छु किनकि यसले राष्ट्रको आयमा बृद्धि त गर्दै गर्दैन बरु राष्ट्रको बचत,कुल ग्राहस्थ उत्पादन,अन्तरराष्ट्रिय समुदायसमक्ष प्रतिव्यक्ति आय आदिमा नकारात्मक असर पु¥याउनुको साथै असमाजिक गतिविधिहरुमा बृद्धि गराउँछ । खालि बसेका जनशक्तिले बन्दहडताल,हुलदंगामा लाग्ने तर्फको सम्भावनामा बृद्धि हुँदैजान्छ । सरकारले स्नातक,स्नातकोत्तरको डिग्री प्रदान गर्ने अनुमति त विश्वविद्यालयहरुलाई दिएको रहेछ तर उक्त डिग्री बोकेकाहरुको लागि निजामति,शिक्षक आदि सेवाहरुतर्फ सरकारी जागिरको बाटोलाई भागिरथपथ बनाएको छ । निजी कम्पनीहरुतिर जागिर खानेहरुको दुःख र गुनासो सुन्न्ो श्रममन्त्रालयको कान र कारवाही गर्ने हात जनताले अझपनि भेटाउनसकेका छैनन् । आज एक अमेरिकि डलर बराबर नेपाली रुपैयाँ करिब १०१ भन्दामाथि रहकोछ,नेपाली मुद्राको मुद्रास्फिति कायमै छ,महंगाई आफनो चरममा रहेको छ तरपनि यसको अनुपातमा उच्चशिक्षा हासिलगरेका मनग्य युवा जनशक्तिले दयनीय तलब र नभएझैँ हेरिने सुविधाभएको जागिर खाई बस्नुपरेको बाध्यता सर्वविदितै छन् । आज नेपाल आयातमुखि व्यवसाय गर्ने प्रकृतिको राष्ट्रको रुपमा जगपरिचित हुनलागेको अवस्था छ किनकि यहाँका धेरैजसो व्यावसायिक संगठनहरुको कारोबार आयातमै निर्भर रहेको छ । अन्तरराष्ट्रिय श्रमसंगठनको तथ्यांकानुसार २०१५।१६मा वस्तु तथा सेवाहरुतर्फ ःकुल ग्राहस्थ उत्पादनको १०.७% मात्र निर्यात र ३९.४% आयात रहेको देखियो । त्यसमा पनि केन्द्रिय तथ्यांक विभागको अनुसार २०१२।१३ मा नेपालमा कुल ग्राहस्थ उत्पादनको मात्र ६.२% अंश उत्पादनक्षेत्रले आगटेको अवस्थामा धेरैजसो व्यावसायिक संगठणहरु ऋायात–निर्यातमुखी कारोबारमै आधारीत रहेका छन् । त्यसता निजीफर्म वा कम्पनीहरुमा कार्यरत श्रमिकको अवस्था तिनका आयको  वातावरण र सुविधा आदि विषय सायद सरकार र सरकारी निकायको लागि चासो विषयवस्तुनै बन्न सकेन । श्रम ऐन,२०७४ को परिच्छेद–५ को दफा १९,२०,२१ वास्तविकतामा श्रमिकका लागि सहयोगी बन्न सकेका छन वा छैनन्,नेपालमा दक्ष–अर्धदक्ष बेरोजगार मानवरुपी संसाधन विद्यमान रहेको अवस्थामा पनि गैर नेपाली जनशक्तिले रोजगार पाएको परिस्थिति तर्फ श्रम ऐन,२०७४ को परिच्छेद–६ को दफा २२ धरातल स्तरबाट कत्तिको कार्यान्वित रहेको भन्ने केन्द्रिय मन्त्रालयले कहिले अनुगमन र नियन्त्रण गरेको अभ्यासमा खासै देखिएको रहेनछ ।

          सम्भावनाले परिपूर्ण रहेको, प्राकृतिक सुन्दरताले भरिएको, दक्ष–अर्धदक्ष सबैखाले मानवीय संसाधनको धनी राष्ट्रभएर पनि यहाँका जनताले बेरोजगारी र कम आयमा विवश भएर कामगर्नुलाई सराहनीय मानव संसाधनको व्यवस्थापन त अर्थशास्त्रले पकैपनि भन्दैनहोला । राष्ट्रलाई अहिले आवश्यकता छ प्रभावकारी र आधुनिक औद्योगिक नीतिको जसले निर्यातलाई सहज र प्रोत्साहनमुलक बनाओस् । जलसम्पदामा संसारमै सबभन्दा सर्मद्ध राष्ट्रहरुको सुचिमापर्ने नेपालले ८३००० मेगावाट उत्पादन गर्नसक्ने विद्युतमा एउटा तथ्यांकअनुसार नेपाल विद्युत प्राधिकरणले ५६४ मेगावाट विद्युत वितरण गरेको पाईएको छ त्यसमा पनि २१० मेगावाट भारतबाट आयातित समाहित रहेको छ । वल्र्ड ट्राभल एण्ड टुरीज्म काउन्सिलका अनुसार २०१२ मा नेपालको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा पर्यटनतर्फको योगदान मात्र ४.३% रहेको देखियो जबकि विश्वकै १० सबभन्दा उच्चशिखरहरु मध्येबाट मात्र नेपालमा ८ सबभन्दा उच्चशिखरहरु रहेका छन् । विश्वसम्पदा सूचीसमेतमा परेका पर्यटकीय नेपालका धरोहरहरु यसैदेशमा छन्,संसारमा सबभन्दा बढी अवलम्बन गरिएका धर्महरुमध्येमा पर्ने बौद्धधर्मका देवता भगवान् श्री गौतमबुद्धको जन्मस्थल नेपाल रहेको जगजाहिर नै छन्,रामायणकालका मिथिलाका राजा र मातासीताका पिता राजा जनकको राज्यको राजधानी जनकपुरधाम पनि नेपालमै विद्यमान रहेको छ,प्राकृतिक,धार्मिक,साँस्कृतिक पर्यटकीय केन्द्रबिन्दुका अपार सम्पदाहरुको धनी भएर पनि नेपालले क्षमताअनुरुप पर्यटनबाट आयआर्जन गर्ननसकनु देशको अर्थतन्त्रको लागि गम्भीरविषय वस्तु हो ।

          नेपालमा राम्रो सडक चाहिएको छ,सस्तो र पर्याप्त बिजुली चाहिएको छ,सस्तोदरमा दुरसंचार र इन्टरनेटको आवश्यकता रहेको छ,कृषितर्फ आधुनिकता र जनउत्सुकताको खाँचो देखिएको छ,पर्यटनबिकास र सम्वद्र्धनको आवश्यकता छ,भौतिकि पूर्वाधारहरुको खाँचो रहेकोछ,वनसंरक्षणलाई मध्येनजर गरेर आयुर्वेदिक चिकित्सा प्रणालीमा र स्वास्थ्यसेवा तर्फ सरकारी चासो र क्रियाशिलताको आवश्यकता देखिएकोछ यी सबका लागि सडक विभाग,स्वास्थ्यमन्त्रालय,वनविभाग,भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात व्यवस्था,सँस्कृति तथा पर्यटनबिकास आदि मन्त्रालयहरु छन्,सरकार छ तर जनशक्तिले बेरोजगारीको मारखप्नुपर्ने बाध्यताले नै देशको प्रतिव्यक्ति आय दयनीय रहेकोछ । यी सबै अव्यवस्थित मानवसंसाधन का उदाहरण हुन । राष्ट्रका बेरोजगार मानव रुपी संसाधनलाई देशभित्रकै समस्त बिकास र निर्माणका योजनाहरुमा रोजगार प्रदान गरियो र श्रमिकको कार्यवातावरणको समय–समयमा सरकार पक्षबाट समुचित निरीक्षण,नियन्त्रण गरियो भने रोजगारिका लागि जनताले खासै कष्टसहनुपर्ने बाध्यता हटेरजान्छ भने कार्यस्थलमा श्रमिकको हकहित,अधिकार र कर्तव्यको पनि सुनिश्चितता पक्का पनि बढेर जान्छ भन्ने मेरो विश्वास रहेको छ । यसले देशको मुद्रास्फिती नियन्त्रण गर्न सघाउनुको साथै अन्तरराष्ट्रियस्तरमा नेपालको आर्थिक,सामाजिक,साँस्कृतिक छवि सुदृढिकरणमा टेवा पु¥याउँछ ।

                                                          ।। ईति शुभम् ।।

काठमाडौं । फ्लोरिडा गोलीकाण्डमा बाँच्न सफल भएकाहरुले अमेरिकामा बन्दुक राख्न...

विराटनगर : नेपाल विद्यार्थी संघलाई चलायमान र थप सुुदृढ बनाउनुपर्ने...

तेह्रथुम : स्थानीय तहमा वाणिज्य बैंकका शाखा नहुँदा सरकारी कारोबार...

काठमाडौँ : कोटेश्वरस्थित ग्रामीण कलेजको कक्षा ११ मा अध्ययनरत् सन्दीप...

काठमाडौं । मेक्सिकोमा बरिष्ठ कर्मचारीहरु चढेको हेलिकप्टर दुर्घटना हुँदा १४...

काठमाडौं । स्पेनिस लिग फुटबलमा बार्सिलोनाको अपराजित यात्रा कायमै छ...

जनकपुरधाम । जनकपुरधामको विकासका लागि नेपाल सरकार र जनकपुरधाम ...

काठमाडाैँ : बेल्जियमको अदालतले आफ्नो देशका नागरिकको व्यक्तिगत विवरण संग्रह...

काठमाडौं । नेकपा एमाले र नेकपा माओवादी केन्द्रबीचको पार्टी एकता...

जनकपुरधाम । नेपाल शिक्षक संघ धनुषाका निवर्तमान ...

काठमाडौं । अमेरिकी अनुसन्धान एजेन्सी एफबीआईले १३ जना रुसी नागरिकविरुद्ध...

जनकपुरधाम । ओपनर ब्याट्सम्यान मार्टिन गप्टिलको शतकलाई निरर्थक साबित गर्दै...

काठमाडौं। मेक्सिकोमा ७ दशमलव २ म्याग्नेच्युटको शक्तिशाली भूकम्प गएको छ...

वीरगञ्ज ।प्रदेश नम्बर २ को सत्तारुढ दल संघिय...

काठमाडौं । दक्षिण अफ्रिकाविरुद्धको छ वन डे सिरिजमा भारत ५–१...

जनकपुरधाम । प्रदेश नम्बर २ ...

सन्धुली । वीपी राजमार्ग अन्तर्गत सिन्धुलीको...

काठमाडौं । चेल्सी र लेस्टर सिटी इङ्लिस फुटबल प्रतियोगिता एफए...

इलाम : नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनको ११आँै जिल्ला अधिवेशनले प्रकाश...

टुडे समाचारदाताजनकपुरधाम ।प्रदेश नम्बर ...

काठमाडौँ : महामृत्युञ्जय योग केन्द्र, विजयचोक, माइती नेपाल, गौशालाले शुक्रबारदेखि...

भक्तपुर : नवनियुक्त प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र...

नवलपरासी : नवलपरासी (बर्दघाट–सुस्ता पूर्व) दुम्कौलीमा अवस्थित शाश्वतधाममा आयोजित दुई...

भक्तपुर : शहीद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्र (मानव अंग प्रत्यारोपण...

बुटवल : पुरानो तथा प्रतिष्ठित तिलोत्तामा गोल्डकपको २०औँ संस्करण फागुन...

काठमाडौँ : जोखिम मानिएका चार जिल्लामा लुकेर रहेका २७०...

मलेखु धादिङ : धादिङबेंसी–तिप्लिङ सडकअन्तर्गत नीलकण्ठ नगरपालिका वडा नं १३...

जीतपुर, कपिलवस्तु : मायादेवी गाउँपालिका–४ पिपराका वडाध्यक्षका छोराको अपहरण...

बर्दिवास : महोत्तरीको बर्दिवासमा आयोजना हुने फरक÷फरक दुई महोत्सव...

सर्लाही ; सर्लाहीमा बागमती सिँचाइ आयोजनाको नहरमा डुबेर...

नेपालका सातवटै प्रदेशले पाए मुख्यमन्त्री ...

लहान, : हुलाकी सडकअन्तर्गत सिरहाखण्डको निर्माण कार्यले तीव्रता पाएको छ...

काठमाडौँ : निवर्तमान प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारबाट...

लहान : सिरहा जिल्लालाई प्रदेश नं २ कै पहिलो खुल्ला...