Wed, 18 Jul 2018
ताजा समाचार
डा केसीका माग सम्बोधन गरिनुपर्छ : नेता थापा || चिनिया टोलीद्वारा झापाका नदीहरूको सर्वेक्षण शुरु || मानव अधिकार हननका ३३ पीडित परिवारले क्षतिपूर्ति पाउने || बीस करोड डलरको परियोजना स्वीकृत || कृषक जडीबुटी खेतितर्फ आकर्षित || पाँच अर्ब २१ करोड राजश्व संकलन || अपहरित बालिका २ महिना बन्धक सामुहिक बलात्कार गर्ने तीन युवक || इंग्ल्यान्ड जाने नेपाली क्रिकेट टोलीको बिदाइ || विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री || ‘धाम’ राख्ने मन्त्रिपरिषदको निर्णय || नेकपाः महाधिवेशनमा भाग लिन अध्यक्ष पनि चुनिनुपर्ने || दुर्घटनाको कारण सडकमा लाग्ने हटिया || मकैको बीउ बिक्री भएन || सडक दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने बढ्दै || बजेटको प्रभावकारी कार्यान्वयन गराउन प्रधानमन्त्रीको सक्रियता || दुर्घटनामा मोटरसाइकल चालकको मृत्यु || प्रदेश २ मा ‘बेटी पढाऔँ बेटी बचाऔँ’ योजना लोकप्रिय हुँदै || प्रदेशको नामाकरण अन्यौलमा || विष्णुपुर गाउँपालिकाको बजेट रु १९ करोड || निषेधाज्ञासम्बन्धी पहिलाकै आदेशलाई निरन्तरता || नेटो कहिल्यै बलियो हँुदैन– ट्रम्प || विश्वकप विजेता फ्रान्सलाई भव्य स्वागतको तयारी || पाकिस्तानमा भएका हिंसामा परी मृत्यु हुने थपिए || ट्रम्प र पुटिनको शिखर वार्ताको सकारात्मक शुरुवात || नेपाल दक्षिण एशियाली आमन्त्रण तेक्वान्दो : नेपाल च्याम्पियन || एचआइभी वृद्धिदरमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएन || निर्वाचन खर्च रु एक खर्ब ३१ अर्ब || पूर्व खेलाडी सम्मानित || अवैध सुन तस्करी गर्ने पक्राउ || प्रा डा केसीसँग वार्ता गर्न टोली गठन || दुई दिनदेखि हराएका वडा सदस्य मृत फेला || छुट्टाछुट्टै घटनामा दुईको मृत्यु || राजपाले अझै राज्यमन्त्रीको टुंगो लगाउन सकेन् || गरिबसँग विशेश्वर कार्यक्रम || बुद्धमायाले किन गरीन् आत्महत्याको प्रयास || ठाकुर सर्वसम्मत नेता चयन || नारायणी नदीमा डुबेर बेपत्ता || आँपको मूल्य घट्दा उपभोक्ता खुशी, किसान मारमा || निर्णय कार्यान्वयन नगर्न अल्पकालीन अन्तरिम आदेश || डा. केसीका जायज माग सम्बोधन गर्नुपर्छ ||
कृषिको अर्थतन्त्र र मधेसको समृद्धि

फाल्गुन ३०, २०७४

  •                      सञ्जय मित्र

 नदीनाला, पोखरी ताल तथा पर्यटकीय गन्तव्य खास धेरै नभएको मधेस प्रदेशले नेपालमा नाम कमाएको भन्ने कृषि क्षेत्र नै हो । कुनै जमाना थियो, नेपालको अन्न भण्डार भनेर सम्भवतः यही प्रदेशलाई भनिन्थ्यो ।  तर अहिले यो प्रदेश खाद्यान्नमा आत्म निर्भर छ कि छैन भनेर प्रश्न उठाउन थालिएको छ । यथार्थ त यही होला कि अन्य प्रदेशको तुलनामा खाद्यान्न उत्पादन यसै प्रदेशको राम्रो छ तर यस प्रदेशमै भारतबाट आयातित चामलको ठूलो बजार पनि रहेको छ । यसले केही मात्रामा यो पनि सम्भावनालाई देखाउँछ कि यस प्रदेशको उत्पादन अन्य प्रदेशमा निर्यात भइरहेको होला । भएको देखिन्छ पनि । यसले के संकेत गरेको छ भने उत्पादन गरेको अन्नमध्ये केही बाहिर पठाउने र बाहिरबाट मगाएर खाने प्रवृत्ति यस प्रदेशका नागरिकमा रहेको छ ।

आर्थिक  रुपले  समृद्ध  हुनुपर्ने  मधेस  वास्तवमा  अर्थतन्त्रको  सबै  संकेतहरुमा  पछाडि  छ  ।  नेपालको  सबैभन्दा  ठूलो  भन्सार यसै प्रदेश २ (मधेस प्रदेश)मा पर्दछ तर  भन्सार  राजस्व  केन्द्र  सरकारको  हुने  भएकोले अन्य आयको त्यत्ति भरपर्दो स्रोत देखिएको छैन राज्यको । यद्यपि सम्भावना भने  निकै  ठूलो  रहेको  छ  ।  अबको  चार  वर्षमा द्रुतमार्गको निर्माण सम्भव यसकारण पनि देखिन्छ कि डिपिआर बनाउँदै नेपाली सेनाले आठभन्दा बढी ठाउँबाट कामको थालनी गरिसकेको छ ।  यो ठूलो योजना सम्पन्न  भएपछि  काठमाडौँको  चाप  कम  गराउन वीरगंज, कलैया, बंकुल, निजगढ, चन्द्रपुर,    कटहरिया    र    आसपासका    अन्य  सानातिना  बजारहरु  केही  वर्षमा  गुल्जार   हुने   कुरामा   विश्वास   गर्न   सकिन्छ । यथार्थमा काठमाडौँ उपत्यकाले सबै  किसिमले  थेग्नेभन्दा  धेरै  मानिस  र  सबारी साधनलाई थेगिरहेको छ ।  शिक्षित  समुदायले  राम्रोसित  यस  कुरालाई   बुझेर   पनि   विकल्पविहीन   अवस्थामा     काठमाडौँलाई     रोज्नुपर्ने     बाध्यताको  द्रुतमार्गको  निर्माणले  अन्त्य  गर्ने कुरामा विश्वास गर्न सकिन्छ । अर्को सम्भावना  निजगढमा  निर्माण  हुने  अन्तर्राष्ट्रिय  विमानस्थलको  पनि  हो  ।  अन्तर्राष्ट्रिय  विमानस्थल  निर्माणले  स्थानीय  सामाजिक  र  भौतिक  विकासमा  कति  धेरै  प्रभाव  पार्दछ  भन्ने  कुरो  भारतको  नयाँ दिल्लीको अवस्थालाई हेर्दा थाहा हुन्छ । अर्को    सम्भावना    जनकपुरलाई    अयोध्यासित  जोड्ने  भारतीय  योजना  रहेको छ । यसै गरी हालै पूर्व प्रधानमन्त्री पुष्पकमल      दाहालले      रौतहटको      चन्द्रपुरमा गरेको एउटा घोषणाले पनि यस प्रदेशको सम्भावनालाई केही बल थपेको छ  ।  नेपाल  सरकारले  जानकी  मन्दिर,  पशुपतिनाथ   र   लुम्बिनीलाई   धार्मिक   पर्यटनको   कोरिडोरमा   जोडेर   लाखौँ   पर्यटक भित्र्याउन सकिन्छ ।  वीरगंज र जनकपुर  क्षेत्रका  केही  उद्योगहरुले  पनि  राज्यको  विकासमा  टेवा  दिने  कुरामा  धेरैले विश्वास गरेका छन् । केही मात्रामा बाँकी रहेको जंगललाई जोगाउन सक्यो भने   केही   वर्षपछि   अर्थतन्त्रमा   यसले   सकारात्मक योगदान दिन सक्छ । व्यवसाय क्षेत्र पनि निरन्तर फस्टाइरहेकै हो, यसले सकारात्मक   सहयोग   पाइरह्यो   भने   प्रदेशको  विकासमा  यसले  योगदान  दिने  कुरामा दुई मत नहोला । नदीनाला,    पोखरी    ताल    तथा    पर्यटकीय  गन्तव्य  खास  धेरै  नभएको  मधेस  प्रदेशले  नेपालमा  नाम  कमाएको  भन्ने कृषि क्षेत्र नै हो । कुनै जमाना थियो, नेपालको  अन्न  भण्डार  भनेर  सम्भवतः  यही प्रदेशलाई भनिन्थ्यो ।  तर  अहिले  यो  प्रदेश  खाद्यान्नमा  आत्म निर्भर छ कि छैन भनेर प्रश्न उठाउन थालिएको छ । यथार्थ त यही होला कि अन्य प्रदेशको तुलनामा खाद्यान्न उत्पादन यसै  प्रदेशको  राम्रो  छ  तर  यस  प्रदेशमै  भारतबाट   आयातित   चामलको   ठूलो   बजार पनि रहेको छ । यसले केही मात्रामा यो  पनि  सम्भावनालाई  देखाउँछ  कि  यस  प्रदेशको  उत्पादन  अन्य  प्रदेशमा  निर्यात  भइरहेको  होला  ।  भएको  देखिन्छ  पनि  ।  यसले  के  संकेत  गरेको  छ  भने  उत्पादन  गरेको  अन्नमध्ये  केही  बाहिर  पठाउने  र  बाहिरबाट  मगाएर  खाने  प्रवृत्ति  यस  प्रदेशका नागरिकमा रहेको छ ।  स्वतन्त्र  व्यापारको  दृष्टिले  यस  अवस्थालाई राम्रो मान्न सकिन्छ तर यस तथ्यभित्र देखिएको सत्य के हो भने यस प्रदेशले  उब्जाउने  गरेको  खाद्यान्नभन्दा  फरक किसिमको खाद्यान्नमा रुचि रहेको छ  ।  फरक  किसिमको  खाद्यान्न  ल्याउँदा  लाग्ने रकम र यस प्रदेशले अन्य प्रदेशमा खाद्यान्न पठाउँदा आउने रकममा के कति भिन्नता छ ? अर्थात खाद्यान्नको आयात निर्यात व्यापारमा यस प्रदेशलाई के कति नाफा  छ  वा  घाटा  छ  भन्नेतिर  पनि  अब  ध्यान जानु आवश्यक भइसकेको छ । यसले  यो  प्रदेश  नेपालको  अन्न  भण्डार  हो  कि  होइन  भन्ने  कुरालाई  एकातिर  पुष्टि  गर्दछ  भने  अर्कोतिर  यस  प्रदेशलाई  सन्तुलनमा  राख्न  र  त्यहीबाट  समृद्धिको   बाटोमा   डो¥याउन   सजिलो   हुने  छ  ।  प्रदेशले  खाद्यान्नमा  आत्म  निर्भरता   प्राप्त   गरेपछिको   अवस्थामा   त्यसैमा  आधारित  उद्योग  र  व्यावसायको  विकास गर्ने तथा कृषिको व्यावसायीकरण गर्ने दिशामा फड्को मार्न सजिलो हुन्छ । वर्तमानमा   कृषिको   समृद्धिबाट   नै   प्रदेशले समृद्धिको यात्रा तय गर्नुपरेको छ । निकै कम भूगोलमा अत्यधिक जनसंख्या यसको  चुनौती  रहेको  छ  ।  देशको  बीस  प्रतिशत  जनसंख्या  बसोबास  गर्ने  यस  प्रदेशलाई   अन्य   प्रदेशले   बजार   मात्र   नदेख्ला   भन्न   सकिन्न   ।   यसकारण   सबैभन्दा  पहिले  यसको  कृषिलाई  दुई  किसिमले   आधुनिकीकरण   गर्नु   जरुरी   छ । पहिलो त भूमिगत सिँचाइलाई विशेष प्राथमिकतामा  राखेर  कृषियोग्य  सम्पूर्ण  जमिनलाई  विद्युतीय  सिंचाइको  पहुँचमा  पु¥याउनु पर्दछ । नहरको   सिंचाइ   करिब   असफल   भइसकेको  छ  ।  किसानलाई  जुन  दिन  र  जतिखेर पानी चाहिन्छ, त्यो चाहिँ नहरको सिँचाइबाट सम्भव देखिएको छैन । नहरमा धेरै  प्राविधिक  कारणले  चाहिएको  वेला  खेतमा पानी पुग्न नसक्ने र पानीको त्यत्ति आवश्यकता  नभएको  समयमा  खेत  भने  डुबानमा पर्ने देखिएको छ ।   नहरको   छेउमा   रहेको   खेतको   किसानले पनि गहुँको खेती गर्दा बोरिङको पानी  पटाउनु  परेको  छ  ।  नहरको  पानीले  कुनै  किसानले  आलु  खेती,  प्याज  खेती  र  खुर्सानी  खेती  गर्न  सम्भव  देखिँदैन  ।  मसुरोको सिँचाइ र तोरीको सिँचाइ नहरको पानीले  गर्ने  हो  भने  दुवै  बाली  खेतमै  सखाप भइहाल्छन् । धान खेतीको समयमा पनि नेपालले धान  दिवस  मनाउने  दिन  असार  १५  मा  कुनै  पनि  वर्ष  प्रदेशको  ठूलो  सिँचाइ  आयोजनामध्ये  एक  बागमती  सिँचाइले  नहरमा पानी छोडेको हुँदैन । कहिलेकाहीँ त  के  पनि  पाइएको  छ  भने  नहर  हुने  खोलामा  नहर  निकालिएको  मुहानभन्दा  केही वा धेरै माथि कुनै उद्योगले विषाक्त पानी   छोडिदिन्छ   जसले   गर्दा   नहरले   सिँचाइ  गर्ने  किसानको  खेतको  बाली  नै  सखाप हुन्छ ।  यी  र  यस्ता  तथ्यहरुकै  आधारमा  सजिलोको लागि नहर सिँचाइलाई वर्तमान अवस्थामै  कायम  राख्दै  यसले  जमिनको  सतहको  पानी  कम  हुन  नदिने  उपयोगमा  ल्याउने गरी राख्नु पर्छ । तर यथार्थमा भने सबैभन्दा बढी काम लाग्ने भनेकै भूमिगत सिंचाइ नै हो । किसानलाई सबैभन्दा बढी भरपर्दो  गरी  विद्युतीय  भूमिगत  सिँचाइ  सुविधा  प्राप्त  भएमा  यथार्थमा  यो  प्रदेश  केही  दिनमै  उत्पादनको  दृष्टिले  भारतको  हरियाणा  र  पंजाबजस्तै  नाम  कमाउन  सक्छ । खेत    खेतमा    सुलभ    सिँचाइको    लागि  जसरी  भूमिगत  विद्युतीय  सिँचाइ  महत्वपूर्ण  छ  ।  त्यसै  गरी  अर्को  अति  महत्वपूर्ण विषादीरहित खाद्यान्न उत्पादन पनि   हो   ।   हामीले   उब्जाउने   भन्दा   सस्तोमा  बाहिरबाट  खाद्यान्न  आइरहेको  छ  र  हामीले  निर्वाध  उपभोग  गरिरहेका  छौँ  ।  हामीले  पनि  अनियन्त्रित  विषादी  तथा   रासायनिक   मलको   प्रयोग   गरेर   एकातिर   कृषि   भूमिलाई   बिगारिरहेका   छौँ  भने  अर्कोतिर  स्वास्थ्यलाई  कमजोर  बनाइरहेका छौँ । अन्य प्रदेशको तुलनामा मधेसका  नागरिकको  औसत  आयु  र  समग्र स्वास्थ्य स्थिति कमजोर बनाउनुमा मधेसमा  उत्पादन  हुने  तथा  बाहिरबाट  आउने खाद्यान्न र तरकारी पनि हुन् भन्ने कुरो  नबुझी  नहुने  भएको  छ  ।  सकेसम्म  रायानिक  मल  र  विषादीको  प्रयोगलाई  कम गर्दै अर्गानिक कृषिलाई प्राथमिकता दिने अभियान चलाउनु आवश्यक छ । अर्गानिक     उत्पादनले     ग्राह्यता     पाउन  सकेमा  यसले  अनेक  किसिमको  रोग  लाग्ने  बाटो  नै  बन्द  गरिदिने  कुरामा  विज्ञहरु सहमत छन् । मधेस प्रदेशले कृषि क्रान्ति गर्ने बाटोमा कृषिको विविधीकरण र   व्यावसायीकरणका   साथै   कृषिमा   आधारित   उद्योगहरुलाई   प्राथमिकतामा   राख्नु परेको छ । यसै गरी कृषि उपजको मूल्य निर्धारण गरी कुनै पनि किसानले आफ्नो उत्पादन बेच्नासाथ मूल्य पाउने वातावरण बनाउनु आवश्यक  छ  ।  देशलाई  चिनी  पु¥याउन  सक्ने  क्षमता  भएको  मधेस  प्रदेशका  उखु  किसानहरुको  बेहाल  छ  ।  तीन  तीन  वर्ष  पहिले   उखु   बेचेको   तर   अहिलेसम्म   त्यसको मूल्य पाउन नसकेको पीडादायी अवस्था  कृषिको  अन्य  क्षेत्रमा  चाहिँ  नसरोस्  ।  कृषिले  पनि  समृद्धि  दिन  सक्छ भन्ने धारणा लिएर काम गर्ने हो भने समृद्धि धेरै टाढा होइन पनि । अझ कृषिमा   आधारित   सहकारीहरुमार्फत   प्रदेश   सरकारले   कृषिको   समृद्धिको   अभियानलाई  अगाडि  बढाउने  हो  भने  सहकारीले  विमा  पनि  गरिदिने  नियम  बनाउँदा  किसानले  धेरै  घाटा  बेहोर्नुपर्ने  युगको समाप्ति हुने तथा कृषिमा युवाको आकर्षण  बढ्ने  हुन  सक्छ  ।  जबसम्म  युवा  समुदायले  कृषिमा  अन्तर्हृदयदेखि  लाग्ने  अवस्था  आउँदैन  तबसम्म  कृषि  निर्वाहमुखीभन्दा  उँभो  लाग्न  सक्दैन  ।  कतै नखप्ने जनशक्ति कृषिमा रहन्छ भन्ने अवधारणालाई बदल्नु परेको छ ।  कृषिले  जीवनको  समग्र  क्षेत्रमा  प्रभाव पार्ने भएकोले यसलाई अत्यधिक नाफामुखी,  रोजगारमुखी,  उत्पादनमुखी,  उद्योगमुखी,     समृद्धिमुखी     बनाउन     प्रदेशले पहिलो प्राथमिकतामा कृषिलाई राख्नु परेको छ । प्रदेशको कूल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषिको योगदानलाई निरन्तर बढाउँदै लैजाने दृष्टिकोण राख्नु अहिलेको आवश्यकता हो ।

काठमाडौँ : नेपाली काँग्रेसका केन्द्रीय सदस्य गगनकुमार थापाले चिकित्सा क्षेत्रको...

दमक : चिनिया अधिकारीहरूले झापाका नौवटा नदीमा तटबन्ध निर्माणको...

काठमाडौँ : सरकारले मानव अधिकार आयोगकोे सिफारिशमा मानव अधिकार...

काठमाडौँ : सरकारले मुलुकमा सौर्य ऊर्जा उत्पादन तथा व्यवस्थापन...

सल्यान : जिल्लामा कृषक जडीबुटी खेतीतर्फ आकर्षित हुन थालेका...

विराटनगर : आन्तरिक राजश्व कार्यालय विराटनगरले आर्थिक वर्ष २०७४÷७५...

गरुडा (रौतहट)। बालिकालाई अपहरण गरी शरीर बन्धक ...

काठमाडौं, साउन २ । इंग्ल्यान्डको लर्ड्समा हुने त्रिकोणात्मक क्रिकेट शृंखला...

लहान । सप्तरीको सुरुगां नगरपालिका ...

जनकपुरधाम । जनकपुर उप–महानगरपालिकाको...

काठमाडौँ : नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीले सबै कमिटीका पदाधिकारी र सदस्यले...

विराटनगर : विराटनगरबाट सुनसरीको इटहरीसम्मको राजमार्गलाई केन्द्र बनाएर लाग्ने...

मलेखु, धादिङ : नीलकण्ठ नगरपालिका र ज्वालामुखी गाउँपालिकामा सञ्चालित मकै...

बर्दिवास : महोत्तरी जिल्लामा सडक दुर्घटनामा परी मर्नेको संख्या...

काठमाण्डु । “यो प्रधानमन्त्रीले आज रातभरि मै देश विकास...

राजविराज : पूर्वपश्चिम राजमार्गअन्तर्गत सप्तरीको कुशाहामा ट्रकको ठक्करबाट एकजना...

वीरगञ्ज : प्रदेश नं २ को सरकारले बालिका तथा...

लहान : सप्तरीको विष्णुपुर गाउँपालिकाको सोमबार सम्पन्न दोस्रो गाउँसभाले...

काठमाडाँै : सर्वोच्च अदालतले माइतीघर मण्डललगायत काठमाडौँ उपत्यकाका केही क्षेत्रमा...

हेल्सिन्की : अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले उत्तर एट्लान्टिक सन्धी...

मस्को : रुसको मस्कोमा भएको फिफा विश्वकप फुटबल प्रतियोगिताको विजेता...

इस्लामावाद : पाकिस्तानमा चुनावी अभियानका क्रममा भएका हिंसामा परी...

हेल्सिन्की : अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र उहाँका रुसी...

काठमाडौँ : नेपाल दक्षिण एशियाली तथा आमन्त्रण तेक्वान्दो प्रतियोगितामा...

काठमाडौँ : भारतमा काम गरी फर्केका पुरुष आप्रवासीका श्रीमतीहरुमा...

काठमाडौँ : नेपालको संविधानअनुसार गत वर्ष सम्पन्न स्थानीय तह,...

काठमाडौँ : फुटबलर्स मिशन टुगेदरले फुटबल क्षेत्रमा योगदान पु¥याउने...

काठमाडौँ : महानगरीय प्रहरी परिसर काठमाडौँले अवैध रुपमा सुन तस्कर...

काठमाडौँ : सरकारले अनशनरत प्रा डा गोविन्द केसीसँग वार्ता गर्न...

गाईघाट, उदयपर : दुई दिनदेखि बेपत्ता भएको उदयपुर जिल्लाको...

लहान ; सिरहाको छुट्टाछुटै स्थानमा भएको घटनामा एक बालकसहित...

जनकपुरधाम । धनुुषाको जनकनन्दनी...

काठमाण्डु ।राष्ट्रिय जनता पार्टी ...

नवलपरासी : पश्चिम नवलपरासीमा शनिबार नारायणी नदीबाट दाउरा निकाल्ने क्रममा...

बर्दिबास । बजारमा आँपको मूल्य घट्दा उपभोक्ताहरु खुशी भए पनि...

काठमाडौँ : सर्वोच्च अदालतले अघिल्लो सरकारले गरेका राजनीतिक नियुक्ति...

काठमाडौँ : नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का नेता सोमप्रसाद...