Tue, 24 Apr 2018
ताजा समाचार
प्रसुती गृह हस्तान्तरण || जन्मदर्ताविहीन बालबालिका पनि विद्यालयमा भर्ना || युरोपमा तहल्का पिट्दै काफ्ले र शिवाकोटि || टिकोला झारेपछि किसान चिन्तित || भारतीय प्रधानमन्त्री मोदी वैशाख २८ गते आउने || गर्भमा छोरी देखिएपछि हत्या || आईपिएल क्रिकेट : राजस्थान र चेन्नई विजयी || फेसबुकमा ‘लाइभ’ गरिरहेको समयमा गोली हानेर पत्रकारको हत्या || प्रमुख निर्वाचन आयुक्तको घरमा विष्फोट || नग्न बन्दूकधारीको आक्रमणबाट अमेरिकामा चारजनाको मृत्यु || रोयल च्यालेन्जर्स बैंङ्लोर र किङ्स ईलेभेन पञ्जाव विजयी, आज दुई || काबुलमा आत्मघाती आक्रमण, ३१ जनाको मृत्यु, ५४ जना घाइते || चीनमा डुङ्गा दुर्घटनामा १७ जनाको मृत्यु || डोटी जीप दुर्घटनाः मृतक पाँच || छिमेकीबीचको सम्बन्ध सुमधुर हुनुपर्छ– प्रम ओली || बन्दूकधारी समूहको आक्रमणमबाट नाइजेरियामा कम्तिमा ३० गाउँलेको मृत्यु || विभिन्न सिन्डिकेट खारेज गर्न महासंघको माग || युवाको श्रमलाई स्वदेशमा नै टिकाउनुपर्ने ः मन्त्री तामाङ || जिप दुर्घटनामा तीनको मृत्यु, १६ घाइते || सरकारको देश विकास अभियानलाई कसैले रोक्न सक्दैन ः डा भट्टराई || रु एक करोड भन्दा बढी राजश्व संकलन || उत्तर कोरियाले थप परमाणु मिसाइल परीक्षण नगर्ने || चेन्नई सुपर किङ्स शीर्ष स्थानमा उक्लियो, राजस्थान रोयल्स ६४ रनले || राजपाले वार्षिकोत्सव मनाउँदै || हवाहुरी प्रभावित परिवारलाई राहत || बाम गठबन्धन संघीयता विरोधी || देशभर अझै तीन लाख बालबालिका विद्यालय बाहिर : शिक्षा मन्त्री || भन्सारमा प्रहरीद्वारा लाठी चार्ज जउवा संघका अध्यक्ष पिटिए || प्रदेश २ को नीति आयोगमा बृद्ध झा || फेसबुकबाट सुरु भएको प्रेमको विश्वासमा पर्दा... || दक्षिणी जापानमा ज्वालामुखी विस्फोट || क्यानको निलम्बन फुकुवा हुने सम्भावना बढ्यो, विधान हुबहु पारित || आँप र लिच्चीको उत्पादन बढने || राष्ट्रिय तेक्वान्दो प्रतियोगिता सुरु || दुई कर्मचारी घुससहित पक्राउ || हावाहुरीले जनधनको क्षति, विद्युत आपुर्ती ठप्प || पहिलो महिला सिइओ नियुक्त गरेर मेगा बैंकले रच्यो इतिहास || तराईका सशस्त्र समुहहरुलाई वार्तामा आउन आग्रह || सात बर्ष वित्यो दोर्दी खोलामा मोटरेवल पुल बनेन, सम्बन्धित निकायकै || संगीतमा कसरी आए र्‍यापर निर्णय श्रेष्ठ ? मिस नेपाल रोनालीसँग ||
कृषिको अर्थतन्त्र र मधेसको समृद्धि

फाल्गुन ३०, २०७४

  •                      सञ्जय मित्र

 नदीनाला, पोखरी ताल तथा पर्यटकीय गन्तव्य खास धेरै नभएको मधेस प्रदेशले नेपालमा नाम कमाएको भन्ने कृषि क्षेत्र नै हो । कुनै जमाना थियो, नेपालको अन्न भण्डार भनेर सम्भवतः यही प्रदेशलाई भनिन्थ्यो ।  तर अहिले यो प्रदेश खाद्यान्नमा आत्म निर्भर छ कि छैन भनेर प्रश्न उठाउन थालिएको छ । यथार्थ त यही होला कि अन्य प्रदेशको तुलनामा खाद्यान्न उत्पादन यसै प्रदेशको राम्रो छ तर यस प्रदेशमै भारतबाट आयातित चामलको ठूलो बजार पनि रहेको छ । यसले केही मात्रामा यो पनि सम्भावनालाई देखाउँछ कि यस प्रदेशको उत्पादन अन्य प्रदेशमा निर्यात भइरहेको होला । भएको देखिन्छ पनि । यसले के संकेत गरेको छ भने उत्पादन गरेको अन्नमध्ये केही बाहिर पठाउने र बाहिरबाट मगाएर खाने प्रवृत्ति यस प्रदेशका नागरिकमा रहेको छ ।

आर्थिक  रुपले  समृद्ध  हुनुपर्ने  मधेस  वास्तवमा  अर्थतन्त्रको  सबै  संकेतहरुमा  पछाडि  छ  ।  नेपालको  सबैभन्दा  ठूलो  भन्सार यसै प्रदेश २ (मधेस प्रदेश)मा पर्दछ तर  भन्सार  राजस्व  केन्द्र  सरकारको  हुने  भएकोले अन्य आयको त्यत्ति भरपर्दो स्रोत देखिएको छैन राज्यको । यद्यपि सम्भावना भने  निकै  ठूलो  रहेको  छ  ।  अबको  चार  वर्षमा द्रुतमार्गको निर्माण सम्भव यसकारण पनि देखिन्छ कि डिपिआर बनाउँदै नेपाली सेनाले आठभन्दा बढी ठाउँबाट कामको थालनी गरिसकेको छ ।  यो ठूलो योजना सम्पन्न  भएपछि  काठमाडौँको  चाप  कम  गराउन वीरगंज, कलैया, बंकुल, निजगढ, चन्द्रपुर,    कटहरिया    र    आसपासका    अन्य  सानातिना  बजारहरु  केही  वर्षमा  गुल्जार   हुने   कुरामा   विश्वास   गर्न   सकिन्छ । यथार्थमा काठमाडौँ उपत्यकाले सबै  किसिमले  थेग्नेभन्दा  धेरै  मानिस  र  सबारी साधनलाई थेगिरहेको छ ।  शिक्षित  समुदायले  राम्रोसित  यस  कुरालाई   बुझेर   पनि   विकल्पविहीन   अवस्थामा     काठमाडौँलाई     रोज्नुपर्ने     बाध्यताको  द्रुतमार्गको  निर्माणले  अन्त्य  गर्ने कुरामा विश्वास गर्न सकिन्छ । अर्को सम्भावना  निजगढमा  निर्माण  हुने  अन्तर्राष्ट्रिय  विमानस्थलको  पनि  हो  ।  अन्तर्राष्ट्रिय  विमानस्थल  निर्माणले  स्थानीय  सामाजिक  र  भौतिक  विकासमा  कति  धेरै  प्रभाव  पार्दछ  भन्ने  कुरो  भारतको  नयाँ दिल्लीको अवस्थालाई हेर्दा थाहा हुन्छ । अर्को    सम्भावना    जनकपुरलाई    अयोध्यासित  जोड्ने  भारतीय  योजना  रहेको छ । यसै गरी हालै पूर्व प्रधानमन्त्री पुष्पकमल      दाहालले      रौतहटको      चन्द्रपुरमा गरेको एउटा घोषणाले पनि यस प्रदेशको सम्भावनालाई केही बल थपेको छ  ।  नेपाल  सरकारले  जानकी  मन्दिर,  पशुपतिनाथ   र   लुम्बिनीलाई   धार्मिक   पर्यटनको   कोरिडोरमा   जोडेर   लाखौँ   पर्यटक भित्र्याउन सकिन्छ ।  वीरगंज र जनकपुर  क्षेत्रका  केही  उद्योगहरुले  पनि  राज्यको  विकासमा  टेवा  दिने  कुरामा  धेरैले विश्वास गरेका छन् । केही मात्रामा बाँकी रहेको जंगललाई जोगाउन सक्यो भने   केही   वर्षपछि   अर्थतन्त्रमा   यसले   सकारात्मक योगदान दिन सक्छ । व्यवसाय क्षेत्र पनि निरन्तर फस्टाइरहेकै हो, यसले सकारात्मक   सहयोग   पाइरह्यो   भने   प्रदेशको  विकासमा  यसले  योगदान  दिने  कुरामा दुई मत नहोला । नदीनाला,    पोखरी    ताल    तथा    पर्यटकीय  गन्तव्य  खास  धेरै  नभएको  मधेस  प्रदेशले  नेपालमा  नाम  कमाएको  भन्ने कृषि क्षेत्र नै हो । कुनै जमाना थियो, नेपालको  अन्न  भण्डार  भनेर  सम्भवतः  यही प्रदेशलाई भनिन्थ्यो ।  तर  अहिले  यो  प्रदेश  खाद्यान्नमा  आत्म निर्भर छ कि छैन भनेर प्रश्न उठाउन थालिएको छ । यथार्थ त यही होला कि अन्य प्रदेशको तुलनामा खाद्यान्न उत्पादन यसै  प्रदेशको  राम्रो  छ  तर  यस  प्रदेशमै  भारतबाट   आयातित   चामलको   ठूलो   बजार पनि रहेको छ । यसले केही मात्रामा यो  पनि  सम्भावनालाई  देखाउँछ  कि  यस  प्रदेशको  उत्पादन  अन्य  प्रदेशमा  निर्यात  भइरहेको  होला  ।  भएको  देखिन्छ  पनि  ।  यसले  के  संकेत  गरेको  छ  भने  उत्पादन  गरेको  अन्नमध्ये  केही  बाहिर  पठाउने  र  बाहिरबाट  मगाएर  खाने  प्रवृत्ति  यस  प्रदेशका नागरिकमा रहेको छ ।  स्वतन्त्र  व्यापारको  दृष्टिले  यस  अवस्थालाई राम्रो मान्न सकिन्छ तर यस तथ्यभित्र देखिएको सत्य के हो भने यस प्रदेशले  उब्जाउने  गरेको  खाद्यान्नभन्दा  फरक किसिमको खाद्यान्नमा रुचि रहेको छ  ।  फरक  किसिमको  खाद्यान्न  ल्याउँदा  लाग्ने रकम र यस प्रदेशले अन्य प्रदेशमा खाद्यान्न पठाउँदा आउने रकममा के कति भिन्नता छ ? अर्थात खाद्यान्नको आयात निर्यात व्यापारमा यस प्रदेशलाई के कति नाफा  छ  वा  घाटा  छ  भन्नेतिर  पनि  अब  ध्यान जानु आवश्यक भइसकेको छ । यसले  यो  प्रदेश  नेपालको  अन्न  भण्डार  हो  कि  होइन  भन्ने  कुरालाई  एकातिर  पुष्टि  गर्दछ  भने  अर्कोतिर  यस  प्रदेशलाई  सन्तुलनमा  राख्न  र  त्यहीबाट  समृद्धिको   बाटोमा   डो¥याउन   सजिलो   हुने  छ  ।  प्रदेशले  खाद्यान्नमा  आत्म  निर्भरता   प्राप्त   गरेपछिको   अवस्थामा   त्यसैमा  आधारित  उद्योग  र  व्यावसायको  विकास गर्ने तथा कृषिको व्यावसायीकरण गर्ने दिशामा फड्को मार्न सजिलो हुन्छ । वर्तमानमा   कृषिको   समृद्धिबाट   नै   प्रदेशले समृद्धिको यात्रा तय गर्नुपरेको छ । निकै कम भूगोलमा अत्यधिक जनसंख्या यसको  चुनौती  रहेको  छ  ।  देशको  बीस  प्रतिशत  जनसंख्या  बसोबास  गर्ने  यस  प्रदेशलाई   अन्य   प्रदेशले   बजार   मात्र   नदेख्ला   भन्न   सकिन्न   ।   यसकारण   सबैभन्दा  पहिले  यसको  कृषिलाई  दुई  किसिमले   आधुनिकीकरण   गर्नु   जरुरी   छ । पहिलो त भूमिगत सिँचाइलाई विशेष प्राथमिकतामा  राखेर  कृषियोग्य  सम्पूर्ण  जमिनलाई  विद्युतीय  सिंचाइको  पहुँचमा  पु¥याउनु पर्दछ । नहरको   सिंचाइ   करिब   असफल   भइसकेको  छ  ।  किसानलाई  जुन  दिन  र  जतिखेर पानी चाहिन्छ, त्यो चाहिँ नहरको सिँचाइबाट सम्भव देखिएको छैन । नहरमा धेरै  प्राविधिक  कारणले  चाहिएको  वेला  खेतमा पानी पुग्न नसक्ने र पानीको त्यत्ति आवश्यकता  नभएको  समयमा  खेत  भने  डुबानमा पर्ने देखिएको छ ।   नहरको   छेउमा   रहेको   खेतको   किसानले पनि गहुँको खेती गर्दा बोरिङको पानी  पटाउनु  परेको  छ  ।  नहरको  पानीले  कुनै  किसानले  आलु  खेती,  प्याज  खेती  र  खुर्सानी  खेती  गर्न  सम्भव  देखिँदैन  ।  मसुरोको सिँचाइ र तोरीको सिँचाइ नहरको पानीले  गर्ने  हो  भने  दुवै  बाली  खेतमै  सखाप भइहाल्छन् । धान खेतीको समयमा पनि नेपालले धान  दिवस  मनाउने  दिन  असार  १५  मा  कुनै  पनि  वर्ष  प्रदेशको  ठूलो  सिँचाइ  आयोजनामध्ये  एक  बागमती  सिँचाइले  नहरमा पानी छोडेको हुँदैन । कहिलेकाहीँ त  के  पनि  पाइएको  छ  भने  नहर  हुने  खोलामा  नहर  निकालिएको  मुहानभन्दा  केही वा धेरै माथि कुनै उद्योगले विषाक्त पानी   छोडिदिन्छ   जसले   गर्दा   नहरले   सिँचाइ  गर्ने  किसानको  खेतको  बाली  नै  सखाप हुन्छ ।  यी  र  यस्ता  तथ्यहरुकै  आधारमा  सजिलोको लागि नहर सिँचाइलाई वर्तमान अवस्थामै  कायम  राख्दै  यसले  जमिनको  सतहको  पानी  कम  हुन  नदिने  उपयोगमा  ल्याउने गरी राख्नु पर्छ । तर यथार्थमा भने सबैभन्दा बढी काम लाग्ने भनेकै भूमिगत सिंचाइ नै हो । किसानलाई सबैभन्दा बढी भरपर्दो  गरी  विद्युतीय  भूमिगत  सिँचाइ  सुविधा  प्राप्त  भएमा  यथार्थमा  यो  प्रदेश  केही  दिनमै  उत्पादनको  दृष्टिले  भारतको  हरियाणा  र  पंजाबजस्तै  नाम  कमाउन  सक्छ । खेत    खेतमा    सुलभ    सिँचाइको    लागि  जसरी  भूमिगत  विद्युतीय  सिँचाइ  महत्वपूर्ण  छ  ।  त्यसै  गरी  अर्को  अति  महत्वपूर्ण विषादीरहित खाद्यान्न उत्पादन पनि   हो   ।   हामीले   उब्जाउने   भन्दा   सस्तोमा  बाहिरबाट  खाद्यान्न  आइरहेको  छ  र  हामीले  निर्वाध  उपभोग  गरिरहेका  छौँ  ।  हामीले  पनि  अनियन्त्रित  विषादी  तथा   रासायनिक   मलको   प्रयोग   गरेर   एकातिर   कृषि   भूमिलाई   बिगारिरहेका   छौँ  भने  अर्कोतिर  स्वास्थ्यलाई  कमजोर  बनाइरहेका छौँ । अन्य प्रदेशको तुलनामा मधेसका  नागरिकको  औसत  आयु  र  समग्र स्वास्थ्य स्थिति कमजोर बनाउनुमा मधेसमा  उत्पादन  हुने  तथा  बाहिरबाट  आउने खाद्यान्न र तरकारी पनि हुन् भन्ने कुरो  नबुझी  नहुने  भएको  छ  ।  सकेसम्म  रायानिक  मल  र  विषादीको  प्रयोगलाई  कम गर्दै अर्गानिक कृषिलाई प्राथमिकता दिने अभियान चलाउनु आवश्यक छ । अर्गानिक     उत्पादनले     ग्राह्यता     पाउन  सकेमा  यसले  अनेक  किसिमको  रोग  लाग्ने  बाटो  नै  बन्द  गरिदिने  कुरामा  विज्ञहरु सहमत छन् । मधेस प्रदेशले कृषि क्रान्ति गर्ने बाटोमा कृषिको विविधीकरण र   व्यावसायीकरणका   साथै   कृषिमा   आधारित   उद्योगहरुलाई   प्राथमिकतामा   राख्नु परेको छ । यसै गरी कृषि उपजको मूल्य निर्धारण गरी कुनै पनि किसानले आफ्नो उत्पादन बेच्नासाथ मूल्य पाउने वातावरण बनाउनु आवश्यक  छ  ।  देशलाई  चिनी  पु¥याउन  सक्ने  क्षमता  भएको  मधेस  प्रदेशका  उखु  किसानहरुको  बेहाल  छ  ।  तीन  तीन  वर्ष  पहिले   उखु   बेचेको   तर   अहिलेसम्म   त्यसको मूल्य पाउन नसकेको पीडादायी अवस्था  कृषिको  अन्य  क्षेत्रमा  चाहिँ  नसरोस्  ।  कृषिले  पनि  समृद्धि  दिन  सक्छ भन्ने धारणा लिएर काम गर्ने हो भने समृद्धि धेरै टाढा होइन पनि । अझ कृषिमा   आधारित   सहकारीहरुमार्फत   प्रदेश   सरकारले   कृषिको   समृद्धिको   अभियानलाई  अगाडि  बढाउने  हो  भने  सहकारीले  विमा  पनि  गरिदिने  नियम  बनाउँदा  किसानले  धेरै  घाटा  बेहोर्नुपर्ने  युगको समाप्ति हुने तथा कृषिमा युवाको आकर्षण  बढ्ने  हुन  सक्छ  ।  जबसम्म  युवा  समुदायले  कृषिमा  अन्तर्हृदयदेखि  लाग्ने  अवस्था  आउँदैन  तबसम्म  कृषि  निर्वाहमुखीभन्दा  उँभो  लाग्न  सक्दैन  ।  कतै नखप्ने जनशक्ति कृषिमा रहन्छ भन्ने अवधारणालाई बदल्नु परेको छ ।  कृषिले  जीवनको  समग्र  क्षेत्रमा  प्रभाव पार्ने भएकोले यसलाई अत्यधिक नाफामुखी,  रोजगारमुखी,  उत्पादनमुखी,  उद्योगमुखी,     समृद्धिमुखी     बनाउन     प्रदेशले पहिलो प्राथमिकतामा कृषिलाई राख्नु परेको छ । प्रदेशको कूल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषिको योगदानलाई निरन्तर बढाउँदै लैजाने दृष्टिकोण राख्नु अहिलेको आवश्यकता हो ।

गौशाला । जन्मदर्ताको अभावमा विद्यालयसम्म पुग्न नसकेका गौशाला नगरपालिकाका दर्जनौ...

नेपालि गीत संगीतको क्षेत्रका तथा नेपाली चलचित्र गायनमा एकदमै...

बर्दिवास । आफ्नो बगैँचाका आँपका रुखमा पात नै नदेखिने गरी...

जनकपुरधाम । भारतीय प्रधानमन्त्री ...

जनकपुरधाम । प्रदेश नम्बर २ ...

हैदरावाद । इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपिएल) क्रिकेटमा गएराति राजस्थान रोयल्स...

निकारागुवा । निकारागुवामा सरकारविरुद्ध हुँदै आएको प्रदर्शनका क्रममा एक...

काठमाडौँ : ललितपुरको हात्तीवनस्थित प्रमुख निर्वाचन आयुक्त डा अयोधिप्रसाद...

वासिङ्टन । अमेरिकाको दक्षिणी राज्य टेनिसीको वाफल हाउसमा आइतबार एकजना...

काठमाडौं । इन्डियन प्रिमियर लिग आईपिएल क्रिकेटमा गएराती रोयल च्यालेन्जर्स...

काबुल । अफगानिस्तानको राजधानी काबुलमा आइतबार बिहान गरिएको आत्मघाती हमलामा...

चीन । चीनको दक्षिणी गुआङसी जुआङ स्वायत्त क्षेत्रमा दुई डुङ्गा...

डोटी : डोटीमा शनिबार अपराह्न भएको जीप दुर्घटनामा मृत्यु...

काठमाडौँ : प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय...

लागोस, नाइजेरिया : नाइजेरियाको उत्तरपश्चिमी जाम्फारा राज्यमा एक सशस्त्र लुटेराहरूको...

काठमाडौँ : नेपाल राष्ट्रिय व्यवसायी महासंघले सरकारले यातायात क्षेत्रमा...

काठमाडौँ : कानून, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री शेरबहादुर...

डोटी : डोटीको शिखर नगरपालिका–३ आली गाउँमा आज दिउँसो...

भक्तपुर : नेकपा ९एमाले०का केन्द्रीय सदस्य डा राजन भट्टराईले...

नवलपरासी : पश्चिम नवलपरासीको महेशपुर छोटी भन्सार कार्यालयले चालु आर्थिक...

काठमाडौं । उत्तर कोरियाले अब थप परमाणु मिसाइल परीक्षण नगर्ने...

काठमाडौं । इन्डियन्स प्रिमियर लिग आइपिएल क्रिकेटमा गएराति भएको खेलमा...

जनकपुरधाम । राष्ट्रिय जनता पार्टी(राजपा) नेपालले शुक्रबार ...

जनकपुरधाम । नेपाली कांग्रेसका केन्द्रिय सदस्य तथा पुर्वगृहमन्त्री विमलेन्द्र निधिले...

कलैया । शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले शिक्षामा...

प्रदेश नम्बर २ मा हाल सम्म ३ जनाको राजनीतिक नियुक्ती...

काठमाडौं । दुई वर्षसम्मको फेसबुक र फोनमा परेको ‘लभ’...

टोकियोे । जापानको दक्षिणीे हिमालयन क्षेत्रमा बिहीबार ज्वालामुखी विस्फोट भएको...

काठमाडौं । नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान)को विधान निर्वाचित क्यानले हुबहु...

मलगंवा । हावाहुरीले क्षति नगरे सर्लाहीमा...

गौशाला । नेपाल विद्युत् प्राधिकरण वितरण केन्द्र जलेश्वरमा कार्यरत प्रविधिज्ञद्वय...

जनकपुरधाम । मेगा बैंक नेपाल ...

लमजुङ । लमजुङको दोर्दीखोलामा निर्माण सुरु भएको ७ बर्षसम्म मोटरेवल...

काठमाडौं । र्‍याप र पप संगीतको दुनियामा निर्णय श्रेष्ठलाई नचिन्ने...