Tue, 24 Apr 2018
ताजा समाचार
प्रसुती गृह हस्तान्तरण || जन्मदर्ताविहीन बालबालिका पनि विद्यालयमा भर्ना || युरोपमा तहल्का पिट्दै काफ्ले र शिवाकोटि || टिकोला झारेपछि किसान चिन्तित || भारतीय प्रधानमन्त्री मोदी वैशाख २८ गते आउने || गर्भमा छोरी देखिएपछि हत्या || आईपिएल क्रिकेट : राजस्थान र चेन्नई विजयी || फेसबुकमा ‘लाइभ’ गरिरहेको समयमा गोली हानेर पत्रकारको हत्या || प्रमुख निर्वाचन आयुक्तको घरमा विष्फोट || नग्न बन्दूकधारीको आक्रमणबाट अमेरिकामा चारजनाको मृत्यु || रोयल च्यालेन्जर्स बैंङ्लोर र किङ्स ईलेभेन पञ्जाव विजयी, आज दुई || काबुलमा आत्मघाती आक्रमण, ३१ जनाको मृत्यु, ५४ जना घाइते || चीनमा डुङ्गा दुर्घटनामा १७ जनाको मृत्यु || डोटी जीप दुर्घटनाः मृतक पाँच || छिमेकीबीचको सम्बन्ध सुमधुर हुनुपर्छ– प्रम ओली || बन्दूकधारी समूहको आक्रमणमबाट नाइजेरियामा कम्तिमा ३० गाउँलेको मृत्यु || विभिन्न सिन्डिकेट खारेज गर्न महासंघको माग || युवाको श्रमलाई स्वदेशमा नै टिकाउनुपर्ने ः मन्त्री तामाङ || जिप दुर्घटनामा तीनको मृत्यु, १६ घाइते || सरकारको देश विकास अभियानलाई कसैले रोक्न सक्दैन ः डा भट्टराई || रु एक करोड भन्दा बढी राजश्व संकलन || उत्तर कोरियाले थप परमाणु मिसाइल परीक्षण नगर्ने || चेन्नई सुपर किङ्स शीर्ष स्थानमा उक्लियो, राजस्थान रोयल्स ६४ रनले || राजपाले वार्षिकोत्सव मनाउँदै || हवाहुरी प्रभावित परिवारलाई राहत || बाम गठबन्धन संघीयता विरोधी || देशभर अझै तीन लाख बालबालिका विद्यालय बाहिर : शिक्षा मन्त्री || भन्सारमा प्रहरीद्वारा लाठी चार्ज जउवा संघका अध्यक्ष पिटिए || प्रदेश २ को नीति आयोगमा बृद्ध झा || फेसबुकबाट सुरु भएको प्रेमको विश्वासमा पर्दा... || दक्षिणी जापानमा ज्वालामुखी विस्फोट || क्यानको निलम्बन फुकुवा हुने सम्भावना बढ्यो, विधान हुबहु पारित || आँप र लिच्चीको उत्पादन बढने || राष्ट्रिय तेक्वान्दो प्रतियोगिता सुरु || दुई कर्मचारी घुससहित पक्राउ || हावाहुरीले जनधनको क्षति, विद्युत आपुर्ती ठप्प || पहिलो महिला सिइओ नियुक्त गरेर मेगा बैंकले रच्यो इतिहास || तराईका सशस्त्र समुहहरुलाई वार्तामा आउन आग्रह || सात बर्ष वित्यो दोर्दी खोलामा मोटरेवल पुल बनेन, सम्बन्धित निकायकै || संगीतमा कसरी आए र्‍यापर निर्णय श्रेष्ठ ? मिस नेपाल रोनालीसँग ||
मधेसमा जातीय विभेदको अवस्था र असर

चैत्र ७, २०७४

  •                 सञ्जय मित्र

 जातिप्रथा मुख्यतः हिन्दू समुदायमा बढी देखिन्छ । यसै कारण हिन्दू समुदायबाट कतिपय मानिस अन्य धर्म अपनाएका छन् । अहिले पनि हिन्दू धर्म अपनाउने भन्दा हिन्दू धर्म छाडेर अन्य धर्म अपनाउनेको संख्या ठूलो छ । विगत जे सुकै होला तर वर्तमानमा क्रिश्चियन बनेकोहरुमध्ये अधिकांश हिन्दू समुदायका नै छन् । अन्य समुदायभन्दा हिन्दू समुदाय निकै उदार हो । पहिले धेरै थिचोमिचो थियो । छुवाछुत प्रथा हिन्दू समुदायमा विद्यमान थियो । अहिले पनि कतिपय ग्रामीण समुदायमा छुवाछुत प्रथा विद्यमान छ । अन्य सम्प्रदायमा जातीय विभेद छैन भन्न खोजेको होइन । मुस्लिम समुदायभित्रको कुर्बान हवारी समुदायले आफ्नो पहिचानको कुरो उठाइरहेको एउटा कार्यक्रममा सहभागी हुने मौका पाएको थिएँ । त्यहाँ पनि अल्पसंख्यक मुस्लिम समुदायभित्रको पहिचानको कुरो रहेको छ अर्थात मुस्लिम समुदायभित्र पनि आन्तरिक जातीय विभाजन रहेको छ, पहिचानको कुरो रहेको छ र पहिचानको लागि आन्तरिक रुपमै प्रयास गरिरहेको पनि देखिन्छ ।

 आफैँमा मधेस धार्मिक, साँस्कृतिक, भौगोलिक तथा जातीय विविधतको प्रदेश हो । भूगोलमा सानो भए पनि मधेसको भूगोल विविधताले भरिएको छ । चुरे पर्वतमालाको फेदीदेखि भारतको सिमानासम्म र पूर्वमा कोसी नदीदेखि पश्चिममा चुरेसम्मको पूर्वपश्चिम लाम्चो परेको आठ जिल्लाको भूभागमा पहाड, वन, सिमसार तथा समथर जमिन रहेको छ । यसले चिसो वातावरण त छैन तर बाँकी सम्पूर्ण भूगोलको नेपालको परिचय यसको भूगोलले बोकेको छ । धर्मको दृष्टिले हेर्ने हो भने मुख्य रुपमा हिन्दू धर्मावलम्बीको बाहुल्य छ । यहाँ दोस्रो ठूलो धर्मावलम्बीको रुपमा इस्लाम धर्मावलम्बी छन् । जनसंख्याको दृष्टिले नेपालमै सबैभन्दा बढी मुस्लिम भएको जिल्ला यसै प्रदेशको रौतहट हो ।  क्रिश्चियन, बौद्ध, सिख र अन्य धर्मावलम्बी पनि यस प्रदेशका बासी हुन् । अल्प संख्यामा रहे पनि क्रिस्चियनहरु बढ्ने क्रम जारी छ । यसरी धार्मिक दृष्टिले पनि यो प्रदेश विविधतायुक्त रहेको छ । जब भूगोलमा विविधता हुन्छ तब संस्कृति स्वतः प्रभावित हुन्छ किनभने भूगोलको प्रभाव संस्कृतिमा परेको हुन्छ नै । यसै गरी जब धार्मिक आस्था फरक पर्छ तब संस्कृतिमा पार्थक्य ल्याउँछ नै । भूगोल र धार्मिक अवस्था दुवै फरक परेपछि संस्कृतिमा पनि विविधता यहाँको सम्पत्ति बन्न पुगेको छ । यहाँका मुख्य चाडपर्वहरु छठ र होली हुन् । दशैँ पनि विस्तारै ठूलो पर्वको रुपमा आफ्नो विस्तार गरिरहेको छ । ईदलाई भव्यतापूर्वक मनाइन्छ । तर दाहाको स्वरुप भने साँघुरिँदै गएको देखिएको छ । क्रिश्चियनहरुले पनि आफ्नो पर्वलाई भव्यतापूर्वक मनाएको देखिन्छ । लोकजीवनमा सिख धर्मावलम्बीको संस्कृतिप्रति निकै चासो छ तर सामान्यतया हिन्दू धर्मको संस्कृतिभन्दा धेरै भिन्नजस्तो लाग्दैन, यद्यपि यो आधिकारिक भने होइन । सिख धर्मावलम्बीको संस्कृतिको प्रभाव मधेस प्रदेशको सहरी क्षेत्रमा भने देखिएको छ । बौद्ध धर्मावलम्बीले वैशाख पूर्णिमालाई अत्यन्त भव्यताका साथ मनाउँदै आएका छन् । मुख्यतः उत्तरी मधेसमा पूर्वदेखि पश्चिमसम्म बौद्ध धर्मावलम्बीको प्रभाव रहेको देखिन्छ ।जातिप्रथा मुख्यतः हिन्दू समुदायमा बढी देखिन्छ । यसै कारण हिन्दू समुदायबाट कतिपय मानिस अन्य धर्म अपनाएका छन् । अहिले पनि हिन्दू धर्म अपनाउने भन्दा हिन्दू धर्म छाडेर अन्य धर्म अपनाउनेको संख्या ठूलो छ । विगत जे सुकै होला तर वर्तमानमा क्रिश्चियन बनेकोहरुमध्ये अधिकांश हिन्दू समुदायका नै छन् । अन्य समुदायभन्दा हिन्दू समुदाय निकै उदार हो । पहिले धेरै थिचोमिचो थियो । छुवाछुत प्रथा हिन्दू समुदायमा विद्यमान थियो । अहिले पनि कतिपय ग्रामीण समुदायमा छुवाछुत प्रथा विद्यमान छ । अन्य सम्प्रदायमा जातीय विभेद छैन भन्न खोजेको होइन । मुस्लिम समुदायभित्रको कुर्बान हवारी समुदायले आफ्नो पहिचानको कुरो उठाइरहेको एउटा कार्यक्रममा सहभागी हुने मौका पाएको थिएँ । त्यहाँ पनि अल्पसंख्यक मुस्लिम समुदायभित्रको पहिचानको कुरो रहेको छ अर्थात मुस्लिम समुदायभित्र पनि आन्तरिक जातीय विभाजन रहेको छ, पहिचानको कुरो रहेको छ र पहिचानको लागि आन्तरिक रुपमै प्रयास गरिरहेको पनि देखिन्छ । मधेस प्रदेशका मुख्य दुई सम्प्रदाय हिन्दू र इस्लाममा जातीय पहिचानको कुराले आन्तरिक विभाजन वा आन्तरिक पार्थक्यको सबाललाई उठाएको देखिन्छ । यसको छाँयामा यो पनि स्पष्ट हुन्छ कि जातीय विभेद कुनै न कुनै रुपमा विद्यमान छ । क्रिश्चियन समुदायमा सामान्यतया जातीय विभाजन छैन भन्छन् तर हिन्दूबाट क्रिश्चियन बनेकाहरुले दोहोरो फाइदा लिनका लागि जातीय व्यवस्थालाई अपनाको देखिन्छ । उदाहरणको लागि कुनै हिन्दू यदि क्रिश्चियन धर्म अपनाएका छन् भने उनको जाति के हुने ? यदि कसैले धर्ममा क्रिश्चियन लेख्छन् र जातिमा हिन्दूको जाति लेख्छन् भने मान्ने कि नमान्ने ? मुख्य छुवाछुतको शिकार हुने वा दमन तथा शोषणमा परेका केही हिन्दू जातिले क्रिश्चियन धर्म अपनाएका छन् भने तिनको जात हिन्दूको कसरी रहन गयो भन्नेतिर समाजले उतिसारो ध्यान दिन सकेका छैनन् भन्ने सुनिन्छ । अझ दलितको सबालमा यो प्रश्न धेरै प्रासांगिक छ । दलितलाई सुविधा दिइनु हुन्न भन्ने होइन कि एकातिर क्रिश्चियन समुदायकाहरुले हामीले जाति मान्दैनौँ र सबै जाति समान छन् भन्छन् र अर्कोतिर हिन्दू वर्णाश्रम व्यवस्थाभित्रको दलित जातिमा गणना गरेर दलितको सुविधा लिन्छन् भने यो दोहोरो चरित्र हुन गयो भन्नेसम्म मात्र हो । अर्थात जातीय समानताको कुरा गर्ने धार्मिक समुदायभित्र पनि सुविधाको दृष्टिले जातीय विभेद छ वा सुविधा पाउने भएपछि जातीय विभेदको कुरो स्वीकार्नलाई अप्ठ्यारो नमानेको देखिएको हुँदा मधेसी क्रिश्चियन धर्मावलम्बीभित्र पनि जातीय विभेद रहेको हो कि ? जनसंख्याको दृष्टिले अन्य धर्मावलम्बीहरुको जातीय पहिचान त्यत्ति बाहिर आउन सकेको छैन ।  सिख र बौद्ध धर्मावलम्बीहरुमा पनि जातिगत विविधता रहेको छ तर विभेदको कुरो उति बाहिर आएको देखिँदैन । यद्यपि विश्वमा बौद्ध धर्मावलम्बीहरु नै विभिन्न मत वा बादका देखिएका छन् । भगवान गौतम बुद्धलाई नै अनेक स्वरुपमा मान्नेहरु छन् । यस अवस्थामा बौद्ध धर्मावलम्बीहरुमा पनि जातीय विभेद वा विविधता होला तर मधेस प्रदेशको बौद्ध धार्मिक समुदायमा जातीय विभेद तुलनात्मक रुपमा बाहिर आउने गरी देखिएको छैन ।मधेसमा जातिको सबाल निकै महत्वपूर्ण हुने गर्दछ । सबैतिरको आरोप के रहेको छ भने मधेसमा सिद्धान्तभन्दा ठूलो जातिलाई मान्ने गरिएको छ । यो आरोपलाई पूर्णतया निराधार मान्न सकिन्न किनभने कतिपय सबालमा के देखिएको छ भने जहाँ प्रतिभा सडकमा धुलो खान्छ उही जातिको नाताले प्रतिभाविहीन चाहिँ पूज्य हुन्छ । नातावाद र जातिवाद दुइटैको रुप एउटै बन्न पुगेको छ । पहिले आफन्त अर्थात नातागोता र त्यसपछि जातिको प्राथमिकता र प्रधानता दिइने हुनाले जातीय विभेद एक हिसाबले यस प्रदेशमा उत्कर्षमा रहेको छ र जातीय विभेदले गर्दा धेरै हदसम्म समाजको धेरै कुरो प्रभावित पनि बन्न पुगेको छ । एकजना मित्रले एक ठाउँमा भनेका छन् – जातिवादको प्रभाव नपरेको मधेसको कुनै पनि क्षेत्र छैन । हो, यस दर्शनको दृष्टिले हेर्दा जातीय विभेदको उत्कर्ष मधेसमा देख्न सकिन्छ र यसले पहुँच नभएका जातिलाई झन् झन् कमजोर बनाउने सम्भावना बढेको छ । कमजोर जातिले कतै केही नपाउने अवस्था आउँदैछ । सम्भवतः यसैको लागि आरक्षणको सुविधा आएको हुनुपर्छ । कतिपयले साझै भन्ने गरेका छन् कि आरक्षणले हुनेखानेलाई फाइदा पु¥याएको छ तर यसको अन्तर्यमा हेर्ने हो भने जातीय पहुँचको दृष्टिले केही फाइदा भएको छ । यसले गर्दा प्रतिभामात्र नभएर जातीय पहुँच हुनुपर्छ भन्ने मान्यतालाई केही कमजोर बनाएको भने यथार्थ हो । आरक्षणले मधेसका करिब सबै जातिको धेरथोर प्रतिनिधित्व गर्न थालेको कुरालाई हामी सबैले बुझ्नु परेको छ । मधेस प्रदेश यस देशकै मानवीय विकास सूचकांकमा पछाडि परेको प्रदेश हो । यसमा जातीय विभेदको योगदान कम छैन । जातीय विभेदको असर यहाँको शिक्षामा पनि परेको छ । स्वास्थ्यमा पनि परेको छ । भौतिक विकासमा पनि परेको छ । यहाँको निर्वाचनमा पनि परेको छ । यथार्थमा जीवनको हरेक पक्षमा जातीय विभेदको प्रभाव परेकोले जीवनको समग्र क्षेत्रमा असर परेको छ । अबको समयमा जातीय विभेदलाई बिर्सनु न्यायोचित होला । प्रदेशलाई अगाडि बढाउन जातीय विभेदलाई बढावा दिने कामलाई सकेसम्म निरुत्साहित गर्नुपर्छ । अहिले प्रदेशको जग बसिरहेको समयमा यदि जातिवादलाई प्रश्रय हुने किसिमका कुनै गतिविधिले मौका पाउन सकेन भने निश्चित रुपले आगामी दिनहरु सुनौला साबित हुनेछन् । जातिको विकास क्षमताको आधारमा हुनुपर्छ, केही अत्यन्त पछाडि परेका जातिलाई सकारात्मक विभेदको आधारमा आरक्षण दिनु उचित होला तर कोही फलाना जातिकै भएका कारण फलानो पदमा राख्छु वा फलाना जाति भएकै कारण फलाना पदमा राख्दिनँ भन्ने कुरामा विशेष सम्वेदनशील हुनु आवश्यक छ । जातीय विभेदलाई नारामा हैन व्यवहारमा हटाउनु परेको छ जसले सबैलाई यो लागोस् कि जातको आधारमा कोही ठूलो र कोही सानो, कोही शासक र कोही शासित वा कोही सुविधाभोगी र कोही सुविधाबाट वञ्चित छैन । जातको कुरो उसको पहिचानको लागि प्रमाणपत्रहरुमा सीमित रहोस् र प्रतिभाको पूजा होओस् । कुनै पनि जातले आफूमाथि फलानो जातले अन्याय गरेको छ भन्ने सुन्नु नपरोस् । जातीय विभेदको अन्त्य होओस् ।

गौशाला । जन्मदर्ताको अभावमा विद्यालयसम्म पुग्न नसकेका गौशाला नगरपालिकाका दर्जनौ...

नेपालि गीत संगीतको क्षेत्रका तथा नेपाली चलचित्र गायनमा एकदमै...

बर्दिवास । आफ्नो बगैँचाका आँपका रुखमा पात नै नदेखिने गरी...

जनकपुरधाम । भारतीय प्रधानमन्त्री ...

जनकपुरधाम । प्रदेश नम्बर २ ...

हैदरावाद । इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपिएल) क्रिकेटमा गएराति राजस्थान रोयल्स...

निकारागुवा । निकारागुवामा सरकारविरुद्ध हुँदै आएको प्रदर्शनका क्रममा एक...

काठमाडौँ : ललितपुरको हात्तीवनस्थित प्रमुख निर्वाचन आयुक्त डा अयोधिप्रसाद...

वासिङ्टन । अमेरिकाको दक्षिणी राज्य टेनिसीको वाफल हाउसमा आइतबार एकजना...

काठमाडौं । इन्डियन प्रिमियर लिग आईपिएल क्रिकेटमा गएराती रोयल च्यालेन्जर्स...

काबुल । अफगानिस्तानको राजधानी काबुलमा आइतबार बिहान गरिएको आत्मघाती हमलामा...

चीन । चीनको दक्षिणी गुआङसी जुआङ स्वायत्त क्षेत्रमा दुई डुङ्गा...

डोटी : डोटीमा शनिबार अपराह्न भएको जीप दुर्घटनामा मृत्यु...

काठमाडौँ : प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय...

लागोस, नाइजेरिया : नाइजेरियाको उत्तरपश्चिमी जाम्फारा राज्यमा एक सशस्त्र लुटेराहरूको...

काठमाडौँ : नेपाल राष्ट्रिय व्यवसायी महासंघले सरकारले यातायात क्षेत्रमा...

काठमाडौँ : कानून, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री शेरबहादुर...

डोटी : डोटीको शिखर नगरपालिका–३ आली गाउँमा आज दिउँसो...

भक्तपुर : नेकपा ९एमाले०का केन्द्रीय सदस्य डा राजन भट्टराईले...

नवलपरासी : पश्चिम नवलपरासीको महेशपुर छोटी भन्सार कार्यालयले चालु आर्थिक...

काठमाडौं । उत्तर कोरियाले अब थप परमाणु मिसाइल परीक्षण नगर्ने...

काठमाडौं । इन्डियन्स प्रिमियर लिग आइपिएल क्रिकेटमा गएराति भएको खेलमा...

जनकपुरधाम । राष्ट्रिय जनता पार्टी(राजपा) नेपालले शुक्रबार ...

जनकपुरधाम । नेपाली कांग्रेसका केन्द्रिय सदस्य तथा पुर्वगृहमन्त्री विमलेन्द्र निधिले...

कलैया । शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले शिक्षामा...

प्रदेश नम्बर २ मा हाल सम्म ३ जनाको राजनीतिक नियुक्ती...

काठमाडौं । दुई वर्षसम्मको फेसबुक र फोनमा परेको ‘लभ’...

टोकियोे । जापानको दक्षिणीे हिमालयन क्षेत्रमा बिहीबार ज्वालामुखी विस्फोट भएको...

काठमाडौं । नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान)को विधान निर्वाचित क्यानले हुबहु...

मलगंवा । हावाहुरीले क्षति नगरे सर्लाहीमा...

गौशाला । नेपाल विद्युत् प्राधिकरण वितरण केन्द्र जलेश्वरमा कार्यरत प्रविधिज्ञद्वय...

जनकपुरधाम । मेगा बैंक नेपाल ...

लमजुङ । लमजुङको दोर्दीखोलामा निर्माण सुरु भएको ७ बर्षसम्म मोटरेवल...

काठमाडौं । र्‍याप र पप संगीतको दुनियामा निर्णय श्रेष्ठलाई नचिन्ने...