Tue, 24 Apr 2018
ताजा समाचार
प्रसुती गृह हस्तान्तरण || जन्मदर्ताविहीन बालबालिका पनि विद्यालयमा भर्ना || युरोपमा तहल्का पिट्दै काफ्ले र शिवाकोटि || टिकोला झारेपछि किसान चिन्तित || भारतीय प्रधानमन्त्री मोदी वैशाख २८ गते आउने || गर्भमा छोरी देखिएपछि हत्या || आईपिएल क्रिकेट : राजस्थान र चेन्नई विजयी || फेसबुकमा ‘लाइभ’ गरिरहेको समयमा गोली हानेर पत्रकारको हत्या || प्रमुख निर्वाचन आयुक्तको घरमा विष्फोट || नग्न बन्दूकधारीको आक्रमणबाट अमेरिकामा चारजनाको मृत्यु || रोयल च्यालेन्जर्स बैंङ्लोर र किङ्स ईलेभेन पञ्जाव विजयी, आज दुई || काबुलमा आत्मघाती आक्रमण, ३१ जनाको मृत्यु, ५४ जना घाइते || चीनमा डुङ्गा दुर्घटनामा १७ जनाको मृत्यु || डोटी जीप दुर्घटनाः मृतक पाँच || छिमेकीबीचको सम्बन्ध सुमधुर हुनुपर्छ– प्रम ओली || बन्दूकधारी समूहको आक्रमणमबाट नाइजेरियामा कम्तिमा ३० गाउँलेको मृत्यु || विभिन्न सिन्डिकेट खारेज गर्न महासंघको माग || युवाको श्रमलाई स्वदेशमा नै टिकाउनुपर्ने ः मन्त्री तामाङ || जिप दुर्घटनामा तीनको मृत्यु, १६ घाइते || सरकारको देश विकास अभियानलाई कसैले रोक्न सक्दैन ः डा भट्टराई || रु एक करोड भन्दा बढी राजश्व संकलन || उत्तर कोरियाले थप परमाणु मिसाइल परीक्षण नगर्ने || चेन्नई सुपर किङ्स शीर्ष स्थानमा उक्लियो, राजस्थान रोयल्स ६४ रनले || राजपाले वार्षिकोत्सव मनाउँदै || हवाहुरी प्रभावित परिवारलाई राहत || बाम गठबन्धन संघीयता विरोधी || देशभर अझै तीन लाख बालबालिका विद्यालय बाहिर : शिक्षा मन्त्री || भन्सारमा प्रहरीद्वारा लाठी चार्ज जउवा संघका अध्यक्ष पिटिए || प्रदेश २ को नीति आयोगमा बृद्ध झा || फेसबुकबाट सुरु भएको प्रेमको विश्वासमा पर्दा... || दक्षिणी जापानमा ज्वालामुखी विस्फोट || क्यानको निलम्बन फुकुवा हुने सम्भावना बढ्यो, विधान हुबहु पारित || आँप र लिच्चीको उत्पादन बढने || राष्ट्रिय तेक्वान्दो प्रतियोगिता सुरु || दुई कर्मचारी घुससहित पक्राउ || हावाहुरीले जनधनको क्षति, विद्युत आपुर्ती ठप्प || पहिलो महिला सिइओ नियुक्त गरेर मेगा बैंकले रच्यो इतिहास || तराईका सशस्त्र समुहहरुलाई वार्तामा आउन आग्रह || सात बर्ष वित्यो दोर्दी खोलामा मोटरेवल पुल बनेन, सम्बन्धित निकायकै || संगीतमा कसरी आए र्‍यापर निर्णय श्रेष्ठ ? मिस नेपाल रोनालीसँग ||
मधेसमा ऊर्जा व्यवस्थापन

चैत्र २१, २०७४

  •               सञ्जय मित्र

 मधेसका बिजुली चोरी एउटा ठूलो रोग हो । घरमा बिजुलीको मिटर राखेर पनि तारमा हुकिङ गरी बिजुली चोरी गर्नेहरु छन् भने जानी जानी बिजुलीको मिटर नलिने तर चोरीको बिजुली दिन र रात गरी बालिरहने केही शिक्षित वा दबंगहरु पनि नभएका होइनन् । बिजुली चोरीको नियन्त्रण गर्ने वैज्ञानिक आधार भनेको प्रिपेड बिजुली मिटरको व्यवस्था हो ।

विषय  वा  प्रसंगले  अर्को  अर्थ  नलागेमा  यहाँ  मधेस  भन्नाले  वर्तमानको  नेपालको  नक्साको  प्रदेश  २ लाई बुझाउँछ ।नेपालको  प्रादेशिक  हिसाबले  सबैभन्दा  बढी  घाम  लाग्ने  प्रदेश  मधेस  नै  हो  ।  यहाँको  सम्पूर्ण  भूभागमा  बाह्रै  महिना  घाम  लाग्छ  ।  केही  वर्षदेखि  पुस  वा  माघ  महिनामा  शीतलहरी  चलेर  जनजीवन  प्रभावित हुन्छ तर अन्य महिनामा  भने मज्जाले घाम लागिरहन्छ  ।  ऊर्जाको  दृष्टिले  सबैभन्दा  बढी  ऊर्जा  चाहिने  मौसम,  समय  वा  महिनामा  सबैभन्दा  बढी  घाम  लागेको  देखिन्छ  ।  यहाँ  घामले  जनजीवन  प्रभावित   हुने   कम्तीमा   चार   महिना   हुन्छ   ।   वैशाखदेखि साउनसम्मको घाम खपिनसक्नु हुन्छ । यसकारण  सकेसम्म  घामको  उपयोग  गरिनु  ज्यादै  फलदायी हुन्छ । अर्थात् ऊर्जाको उत्पादन घामबाट पनि  गर्न  सकिन्छ  ।  शौर्य  ऊर्जा  निकाल्नतिर  बढी  ध्यान जान सक्यो भने घामले सताउने मात्र नभएर सबै  किसिमको  शीतलता  प्रदान  गर्न  सम्भव  छ  ।  यहाँसम्म कि सम्भव भएसम्म शौर्य ऊर्जाबाटै हरेक खेतलाई  सिंचाइको  व्यवस्था  गर्दा  राम्रो  ।  शौर्य  ऊर्जाको उपयोग यदि कृषिमा गरिन्छ भने सबैभन्दा बढी फाइदा यो प्रदेशलाई नै हुन्छ । मधेस प्रदेशमा सबैभन्दा सजिलो ऊर्जाको स्रोत नै शौर्य ऊर्जा हो । दिउँसो  बढी  घाम  लाग्ने  वेलामा  घरमा  बसेकालाई  मात्र नभएर खेतको बालीलाई पनि बढी शीतलता चाहिने हुन्छ, यही शौर्य ऊर्जाले शीतलता दिने हुन्छ । शौर्य ऊर्जाको उपयोग अत्यधिक हुन थालेपछि खेत पनि  हराभरा  हुने  र  गर्मीको  प्रकोप  पनि  कम  हुने  हुन्छ । जल विद्युतको सम्भावना ज्यादै कम भएको मधेस प्रदेशलाई ऊर्जाको क्षेत्रमा आत्म निर्भरताको लागि सबैभन्दा सजिलो माध्यम घामको उपयोग गर्नु नै हो । घरायसी कामदेखि खेतको कामसम्म घामको बिजुली  उपयोग  हुने  अवस्था  आएमा  यस  प्रदेशले  विकासको क्षेत्रमा नयाँ फड्को मार्ने कुरामा अलिकति पनि शंका छैन । प्रकृतिले मधेसलाई दिएको घाम नै वरदान साबित हुन सक्छ ।शौर्य  ऊर्जा  केही  झन्झटिलो  र  लामो  प्रक्रिया  लाग्ने  तथा  तुलनात्मक  रुपमा  महँगो  किसिमको  उत्पादन  हो  ।  तर  आजभोलि  ऊर्जाको  उपयोग  बढ्दै गएको र हरेक वर्ष हरेक क्षेत्रमा ऊर्जाको माग बढ्दै  गइरहेको  सन्दर्भमा  ऊर्जाको  व्यवस्थान  गरिनु  आवश्यक  छ  ।  शौर्य  ऊर्जाको  विकल्प  छैन  तर  मधेसको  प्रायः  सबै  जिल्लामा  चिनी  उद्योगहरु  संचालनमा  रहेका  छन्  ।  चिनी  उद्योगहरुले  आफ्नै  ऊर्जा  उत्पादन  गरेर  उद्योगलाई  चलाएको  देखिन्छ  ।  हुन त चिनी उद्योगको ऊर्जाले मधेसलाई पुग्छ भन्न खोजिएको  होइन  तर  ऊर्जाको  एउटा  भरपर्दो  स्रोत  मधेसका चिनी उद्योगहरु हुन सक्छन् । भारतमा चिनी उद्योगले बिजुली उत्पादन पनि गर्ने गरेको देखिएको छ  ।  अन्य  देशमा  पनि  यस  प्रकारको  व्यवस्था  रहेको सुनिन्छ । चिनी उद्योग संचालन रहेको समयमा उत्पादन गर्ने बिजुलीको क्षमता विस्तार गरेर र चिनी उद्योगले  उत्पादन  गरेको  बिजुली  राज्य  सरकारले  खरिद गरेर प्रदेशका नागरिकलाई बाँड्ने हो भने यसले धेरै हदसम्म ऊर्जाको मागलाई थेग्न सक्छ । सामान्यता चिनी उद्योग संचालन हुने महिना भनेको मंसिरदेखि चैतसम्म  हो  ।  यस  अवधिमा  नदीको  बिजुलीको  उत्पादन घट्ने हुन्छ तर चिनी एद्योगको उत्पादन बढ्ने हुनाले माग र आपूर्तिबीच पानीको बिजुलीले देखाउने असन्तुलनलाई चिनी उद्योगको बिजुलीले सन्तुलनमा ल्याउने  निश्चित  छ  ।  मधेसका  विभिन्न  जिल्लामा  रहेका  चिनी  उद्योगको  बिजुली  उत्पादन  गर्ने  क्षमता  निकै रहेको देखिन्छ । उद्योगीहरु आर्फैले विद्युतीकरण गर्न  सम्भव  वा  उपयुक्त  देखिँदैन  ।  यसकारण  चिनी  उद्योगबाट  उत्पादन  हुने  बिजुलीलाई  प्रदेशले  किनेर  प्रसारण  लाइनमा  जोड्न  सक्छ  ।  यसले  बिजुली  उत्पादकलाई  सजिलो  बनाउँछ  भने  प्रदेशले  पनि  बिजुली उत्पादक चिनी उद्योगहरुलाई प्रोत्साहन दिन सजिलो हुन्छ । दोहोरो फाइदा हुने वा दोहोरो सजिलो हुने काम हुने देखिन्छ चिनी उद्योगको बिजुली प्रदेशले किन्न  सकेमा  ।  हैनभने  अहिलेको  अवस्थामा  चिनी  उद्योगहरुको  ऊर्जा  खेर  गइरहेको  देखिन्छ  ।  एकातिर  प्रदेशमा  बिजुलीको  कमी  रहेको  छ  भने  अर्कोतिर  बिजुली  खेर  जाने  अवस्था  पनि  रहनु  सुखद  पक्ष  होइन ।मधेसका  बिजुली  चोरी  एउटा  ठूलो  रोग  हो  ।  घरमा बिजुलीको मिटर राखेर पनि तारमा हुकिङ गरी बिजुली चोरी गर्नेहरु छन् भने जानी जानी बिजुलीको मिटर  नलिने  तर  चोरीको  बिजुली  दिन  र  रात  गरी  बालिरहने  केही  शिक्षित  वा  दबंगहरु  पनि  नभएका  होइनन्  ।  बिजुली  चोरीको  नियन्त्रण  गर्ने  वैज्ञानिक  आधार  भनेको  प्रिपेड  बिजुली  मिटरको  व्यवस्था  हो  ।  सिधै  तारबाट  बिजुली  चोर्दा  बल्दै  नबल्ने  वा  कुनै काम नलाग्ने व्यवस्था गर्दा झन् राम्रो । कतिपय मुलुकमा यस प्रकारको व्यवस्था भएको सुनिन्छ कि कसैले कति रुपैयाको बिजुली रिचार्ज गर्छ, उसको त्यत्तिको बिजुली रिचार्ज सकिएपछि आफैँ बिजुली बन्द हुन्छ । अर्थात् पहिले भुक्तानी गरेबमोजिमको बिजुली  मात्र  मिटर  भएर  घरमा  आउँछ  ।  जसरी  प्रिपेड मोबाइलमा जतिको रिचार्ज भरिन्छ, त्यत्तिको मात्र कुरा गर्न वा नेट चलाउन पाइन्छ, यस्तै सिस्टम बिजुलीको  मिटरको  पनि  हुन्छ  ।  अब  मलाई  यति  कुरा  गर्नु  छ  र  मेरो  मोबाइलमा  यति  मात्र  रिचार्ज  छ  भन्ने  कुराप्रति  हरेक  ग्राहक  सचेत  भएजस्तै  बिजुलीको   प्रश्नमा   पनि   यदि   प्रिपेड   मिटरको   व्यवस्था हुन सक्छ भने चोरी आफैँ नियन्त्रण हुन्छ । हैनभने बिजुलीको चोरी निकै सहज भइसकेको छ । वर्षौँदेखि बिजुलीको चोरी गर्नेहरु पनि छन् । कतिपय जिल्लामा  ६७  प्रतिशत  बिजुली  चोरी  हुने  गरिएको  पनि  सुनिन्छ  ।  माथिबाट  टाइट  भएपछि  बिजुली  विभागका  मानिसले  चोरी  नियन्त्रण  गर्न  कसिन्छन्  हैनभने  बिजुली  दिउँसोभरि  पोलमा  बलिरहोेस्  कि  बिजुली   चोरेर   पम्पिंगसेट   चलाओस्,   कसैलाई   मतलब  हुँदैन  ।  बिजुली  चोरको  विरुद्ध  केही  बोल्ने  हिम्मतसम्म  हुँदैन  किनभने  अनेक  किसिमले  यस्ता  मानिसहरु  बलिया  हुन्छन्  ।  बलियाको  विरोध  गर्ने  हिम्मत कसको ?मधेसमा बिजुली उत्पादनको आधार धेरै कमजोर छ  तर  बिजुलीको  खपत  र  व्यवस्थान  केही  जटिल  छन्  ।  गाउँमा  घरहरु  गुजुमुज्ज  परेका  हुन्छन्  जसले  गर्दा  दिउँसो  बिजुली  चोरेको  चेक  गर्ने  गाडी  जान  सजिलो  हुँदैन  भने  राती  कसले  चोरी  गरेको  छ  भन्ने  कुरा  ठम्याउन  निकै  अप्ठ्यारो  हुन्छ  ।  दोस्रो  समस्या के हो भने बिजुली चोरेको हो भन्ने सूचना कसैले  पनि  दिन  चाहँदैनन्  ।  बिजुली  चोरी  गरे  पनि  र सबैले देखे पनि कोही पनि सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिँदैनन् । अर्को कुरो के पनि देखिएको छ भने  बिजुलीको  पोलमा  दिनभर  बिजुली  बलिरहँदा  पनि  कसैले  निभाउँदैनन्  ।  जसले  गर्दा  बिजुली  खेर  गइरहेको हुन्छ स्वाभाविक रुपमा । एकातिर बिजुली खेर जानु र अर्कोतिर बिजुलीको चोरी हुनु दुवै चाहिँ नकारात्मक  कुरा  हुन्  तर  दुवैको  नियन्त्रण  सामान्य  तरिकाले  सम्भव  छैन  ।  बिजुलीको  चोरी  गर्नुलाई  त  कतिपयले  आफ्नो  शानको  कुरा  भन्ठान्छन्  ।  जहाँ  चोरी  गर्नु  पनि  प्रतिष्ठा  हो  भने  नियन्त्रण  साँच्चिकै  चुनौती  हुन्छ  नै  ।  वर्तमान  परिवेशमा  ऊर्जासम्बन्धी  नीति मधेसले निर्धारण गर्दा बिजुली चोरीलाई ठूलो अपराधको श्रेणीमा राख्नुपर्ने देखिन्छ । हो बरु विपन्न समुदायलाई अझ सस्तोमा बिजुली उपलब्ध गराउने योजना ल्याउन सकिन्छ, बिजुलीको मिटर लिनलाई धेरै  दिनको  सट्टा  एकै  दिनमा  निवेदन  लिएर  घरमा  फिटसम्म  गरिने  व्यवस्था  गरिनुपर्छ  ताकि  मिटरको  झन्झटिलो प्रक्रियाको कारण बिजुली चोरी नियन्त्रण हुन सकोस् साथै बिजुलीको चोरी नियन्त्रणका लागि अन्य  उपाय  पनि  अबलम्बन  गर्नु  आवश्यक  छ  ।  बिजुलीमाथि सबैको अधिकार सुनिश्चित हुने उपाय भनेको पनि चोरी नियन्त्रण गरी गरिबलाई अझ सस्तो दरमा बिजुली उपलब्ध गराउन सक्नु हो ।ऊर्जा    अभावको    समस्यालाई    दीर्घकालीन    समाधान  गर्नु  अहिलेको  आवश्यकता  हो  ।  राज्यले  देशको  कुनै  पनि  कुनामा  लोडसेडिङ  छैन  भन्छ  तर  मधेसको  अधिकांश  जिल्लामा  हरेक  साँझ  बिजुली  जान्छ । कहिले आधा घन्टा त दुई घन्टासम्म बिजुली आउँदैन । बिहान, दिउँसो र बेलुकी जुन कुनै बेला पनि बिजुली आउने र जाने गरिरहन्छ । यसको विषयमा पनि सर्वसाधारणले  सजगता  खोजेका  छन्  ।  बिजुलीको  स्थानीय कार्यालयलाई लोडसेडिङको विषयमा सोध्दा जानकारी नै छैन भन्छ, जिल्लालाई सोध्दा माथिबाटै लाइन  छैन  भन्छन्  र  माथि  सोध्दा  स्थानीयको  काम  होला  भन्छन्  ।  माथिदेखि  तलसम्म  जहाँबाट  भए  पनि  आखिर  उपभोक्ताले  अँध्यारोमा  बस्नुपर्ने  वा  बिजुलीको  माध्यमले  हुने  कामलाई  रोकेर  बस्नुपर्ने  हुन्छ । दुवै अवस्थाले प्रदेशको विकासको गतिलाई रोकेको हो कि ?

गौशाला । जन्मदर्ताको अभावमा विद्यालयसम्म पुग्न नसकेका गौशाला नगरपालिकाका दर्जनौ...

नेपालि गीत संगीतको क्षेत्रका तथा नेपाली चलचित्र गायनमा एकदमै...

बर्दिवास । आफ्नो बगैँचाका आँपका रुखमा पात नै नदेखिने गरी...

जनकपुरधाम । भारतीय प्रधानमन्त्री ...

जनकपुरधाम । प्रदेश नम्बर २ ...

हैदरावाद । इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपिएल) क्रिकेटमा गएराति राजस्थान रोयल्स...

निकारागुवा । निकारागुवामा सरकारविरुद्ध हुँदै आएको प्रदर्शनका क्रममा एक...

काठमाडौँ : ललितपुरको हात्तीवनस्थित प्रमुख निर्वाचन आयुक्त डा अयोधिप्रसाद...

वासिङ्टन । अमेरिकाको दक्षिणी राज्य टेनिसीको वाफल हाउसमा आइतबार एकजना...

काठमाडौं । इन्डियन प्रिमियर लिग आईपिएल क्रिकेटमा गएराती रोयल च्यालेन्जर्स...

काबुल । अफगानिस्तानको राजधानी काबुलमा आइतबार बिहान गरिएको आत्मघाती हमलामा...

चीन । चीनको दक्षिणी गुआङसी जुआङ स्वायत्त क्षेत्रमा दुई डुङ्गा...

डोटी : डोटीमा शनिबार अपराह्न भएको जीप दुर्घटनामा मृत्यु...

काठमाडौँ : प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय...

लागोस, नाइजेरिया : नाइजेरियाको उत्तरपश्चिमी जाम्फारा राज्यमा एक सशस्त्र लुटेराहरूको...

काठमाडौँ : नेपाल राष्ट्रिय व्यवसायी महासंघले सरकारले यातायात क्षेत्रमा...

काठमाडौँ : कानून, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री शेरबहादुर...

डोटी : डोटीको शिखर नगरपालिका–३ आली गाउँमा आज दिउँसो...

भक्तपुर : नेकपा ९एमाले०का केन्द्रीय सदस्य डा राजन भट्टराईले...

नवलपरासी : पश्चिम नवलपरासीको महेशपुर छोटी भन्सार कार्यालयले चालु आर्थिक...

काठमाडौं । उत्तर कोरियाले अब थप परमाणु मिसाइल परीक्षण नगर्ने...

काठमाडौं । इन्डियन्स प्रिमियर लिग आइपिएल क्रिकेटमा गएराति भएको खेलमा...

जनकपुरधाम । राष्ट्रिय जनता पार्टी(राजपा) नेपालले शुक्रबार ...

जनकपुरधाम । नेपाली कांग्रेसका केन्द्रिय सदस्य तथा पुर्वगृहमन्त्री विमलेन्द्र निधिले...

कलैया । शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले शिक्षामा...

प्रदेश नम्बर २ मा हाल सम्म ३ जनाको राजनीतिक नियुक्ती...

काठमाडौं । दुई वर्षसम्मको फेसबुक र फोनमा परेको ‘लभ’...

टोकियोे । जापानको दक्षिणीे हिमालयन क्षेत्रमा बिहीबार ज्वालामुखी विस्फोट भएको...

काठमाडौं । नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान)को विधान निर्वाचित क्यानले हुबहु...

मलगंवा । हावाहुरीले क्षति नगरे सर्लाहीमा...

गौशाला । नेपाल विद्युत् प्राधिकरण वितरण केन्द्र जलेश्वरमा कार्यरत प्रविधिज्ञद्वय...

जनकपुरधाम । मेगा बैंक नेपाल ...

लमजुङ । लमजुङको दोर्दीखोलामा निर्माण सुरु भएको ७ बर्षसम्म मोटरेवल...

काठमाडौं । र्‍याप र पप संगीतको दुनियामा निर्णय श्रेष्ठलाई नचिन्ने...