Mon, 21 May 2018
ताजा समाचार
पोखरीमा डुबेर चार बालिकाको मृत्यु || गुण्डाराजको अन्त्य गर्दै जनताको राज स्थापना हुन्छ : गृहमन्त्री || दुर्गम गाउँमा अफिम खेती || महोत्तरीमा बढ्यो गर्मी || तत्मा समाजको राष्ट्रिय कार्यकारिणी समिति गठन || मन्त्री यादव थाइल्याण्डतर्फ || एकैरातमा तीन घरमा चोरी || डोम समुदायका बालबालिका विद्यालय भर्ना || हजार विद्यार्थीमा एउटै शौचालय || सडक र ऊर्जा प्राथमिकतामा छः मुख्यमन्त्री राउत || उखु किसानद्वारा मिलमा धर्ना मालिक फरार || वडाध्यक्ष पौडेलको घरमा बम विष्फोट, दुई घाइते || सरकारको नीति तथा कार्यक्रम आज संघीय संसदको संयुक्त बैठकमा प्रस्तुत || ओली ५ वर्षकै लागि प्रधानमन्त्री हो, त्यसमा तल–माथि हुँदैन : || रावणको जन्मभूमि मानिएको पौलस्त्य आश्रम ओझेलमा || सोलु करिडोर प्रसारण लाइन समयमै सक्न प्राधिकरणको ठेकेदारलाई ताकेता || विषाक्त मदिरा सेवन गर्दा १२ जनाको मृत्यु, मदिरा बिक्रीवितरण गर्ने || सन्दीप लामिछानेको खुलेर प्रशंसा गरे रिकी पोन्टिङले || विद्यार्थी मृतावस्थामा फेला || बजेटमा मधेससंग विभेद गरीए संसद अवरुद्ध गर्ने सांसद यादवको चेतावनी || प्रदेश नं २ का सञ्चारमाध्यमलाई राहतपूर्ण वर्गीकरण गर्न आग्रह || मालपोत कर तिर्नु पर्दैनः नगर प्रमुख || पुर्व राजा ज्ञानेन्द्रलाई नागरिक अभिनन्दन || तरुण दलको जिल्लास्तरीय प्रशिक्षण कार्यक्रम || शिक्षक संगठन धनुषामा महतो || सर्पदंशबाट महिलाको मृत्य || ससुराली पक्षको कुटाइबाट महिला गम्भीर || मधेशको लागि विशेष बजेटः मन्त्री महासेठ || गेरुका नदीमा सरसफाई || तुलसीदास पार्कमा सरसफाई || मिथिलाको युगभूमि सिम्रौनगढ हो : पुरातत्वविद मिश्र || ठेकदारको लापर्वाहीले बस दूर्घटना, २४ बढी घाईते || फोरम पदाधिकारी बैठक जारी, एकीकृत नेकपामाथि नजर || दुई कम्युनिष्टको मिलनले आत्तिनु पर्दैनः निधि || गायक वैद्यलाई ‘नेपाल दीर्घ साधना सम्मान’ प्रदान गरिने || विमान दुर्घटनामा मृत्यु भएका यात्रुको सम्झानामा क्युवामा दुई दिने शोक || राजकुमार ह्यारी र मार्कलको विवाह सम्पन्न || हैदरावादलाई हराउँदै कोलकाता आइपिएलको प्ले अफ् चरणमा, विराट कोहलीको बैंग्लोर || मोटरसाइकल दुर्घटनामा तीन जना र बसको ठक्करबाट एक पैदलयात्रीको मृत्यु || नागढुंगा–धुलिखेल मेट्रो निर्माणका लागि विश्वव्यापी बोलपत्र, लागत करिब दुई खर्ब ||
सामुदायिक विद्यालयतिर ध्यान दिने कि ?

बैशाख १९, २०७५

  •                   सञ्जय मित्र

 भर्नादेखि  एसइइ  परीक्षासम्मको  यात्रामा  विद्यार्थीहरुले  अनेक  झमेला  झेल्नुपर्दछ । परीक्षा भन्नु नै केवल औपचारिक मूल्यांकनमा सीमित भएको मानिएको  छ  ।  तर  यसैतिर  प्रायः  सबै  पक्षको  ध्यान  गएको  देखिन्छ  ।  आन्तरिक व्यवस्थापनमा खासै कसैको ध्यान गएको पाइएको छैन ।

समुदायको   रेखदेखमा   आधारित   मानिएको   विद्यालय   सामुदायिक   विद्यालय   हो   ।   यसमा   समुदायको  प्रत्यक्ष  सहभागिता  हुन्छ  ।  समुदायको  सहभागिता हुने र समुदायले रेखदेख वा व्यवस्थापन गर्ने भएकोले यसलाई सामुदायिक विद्यालय भनिएको हुन सक्छ । सामुदायिक विद्यालय भए पनि समुदायले नै  सामान्यतया  यसलाई  सरकारी  विद्यालय  भन्छन्  र  मान्छन्  पनि  ।  सामुदायिक  विद्यालय  भनेको  सरकारी  विद्यालय  हो  वा  सरकारी  विद्यालय  भनेको  सामुदायिक  विद्यालय  हो  वा  दुइटै  एक  अर्काका  पर्यायवाची  हुन्  भन्नेमा  धेरै  बहस  गर्नु  आवश्यक  छैन  ।  यहाँ  सामान्यरुपमा  त्यसै  विद्यालयलाई  भन्न  खोजिएको हो जुन विद्यालयमा सरकारको प्रत्यक्ष र समुदायको पनि प्रत्यक्ष सहभागिता रहन्छ ।भर्खर  भर्ना  अभियान  सकिएको  छ  ।  भर्ना  अभियानले  उत्साहजनक  रुपमा  विद्यार्थीहरु  भर्ना  भएका  छन्  ।  तर  अझै  पनि  ग्रामीण  समुदायमा  भर्ना   सकिएको   छैन   ।   वैशाखभरि   वा   आधा   जेठसम्म  अभिभावकले  आफ्ना  बालबालिकालाई  विद्यालयमा   भर्ना   गर्न   ल्याइरहन्छन्,   विद्यालयले   पनि  बालबालिकालाई  भर्ना  गरिदिनुपर्ने  बाध्यता  हुन्छ  ।  बालबालिकाहरुलाई  विद्यालयमा  ल्याएपछि  भर्ना गरिदिनै पर्छ । भनेकै दिनमा वा भनेकै समयमा सबै  अभिभावकले  विद्यालयमा  भर्ना  गराउन  सम्भव  भइरहेको  हुँदैन  ।  यसकारण  ग्रामीण  विद्यालयहरुले  पन्ध्र दिने भर्ना अभियानलाई करिब डेढ महिनासम्म लम्ब्याउनु स्वाभाविक हुन्छ । विद्यार्थी भर्नाको समय सकिँदा  पनि  भर्नाका  लागि  ल्याइएका  विद्यार्थीलाई  भर्ना गरिएन भने ग्रामीण समाजमा त्यो एउटा मुदाको विषय बन्न सक्छ । त्यसैलाई लिएर थप अभिभावकहरु आउने हुन्छ, यसकारण पढाइ हुने समयको डेढ महिना बितिसक्दासम्म भर्ना चलिरहेको हुन्छ ।नेपालमा विद्यालयको पढाइको विषयलाई लिएर मुख्यरुपले  चार  समयमा  बढी  चर्चा  हुन्छ  ।  भर्ना  अभियानलाई  निकै  तामझामका  साथ  मनाइन्छ  ।  भर्ना अभियानमा मन्त्रालय, मन्त्री, विभाग, जिशिका, विव्यस, शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक तथा समाजका अन्य  वर्ग  पनि  संलग्न  हुन्छन्  ।  मिडियाहरुले  समेत  भर्ना अभियानलाई साथ दिइरहेका हुन्छन् । यसपालि त   झन्   निर्वाचित   जनप्रतिनिधिहरुले   पनि   भर्ना   अभियानलाई निकै महत्व दिएका छन् । मन्त्रीसम्मले बालबालिकाको    अभिभावकत्व    ग्रहण    गरेका    छन्  ।  र,  यसपालिको  भर्ना  अभियान  त  यसकारण  पनि  विशेष  भयो  कि  मुख्यमन्त्रीले  समेत  आफ्ना  सन्तानलाई सामुदायिक विद्यालयमा भर्ना गरे । एक किसिमले सामुदायिक विद्यालयमा सरकारी कर्मचारी र  शिक्षकहरुका  सन्तान  पहिलेका  वर्षहरुभन्दा  धेरै  भर्ना  भएका  छन्  ।  निर्वाचित  जनप्रतिनिधिहरु  मध्ये  अधिकांशले  सामुदायिक  विद्यालयमा  नै  आफ्ना  सन्तानलाई  भर्ना  गरेका  छन्  ।  भर्ना  अभियानको  दृष्टिले यो निकै सकारात्मक संकेत हो ।भर्ना अभियानको बेलामा सबैभन्दा बढी चर्चा हुने अर्को विषय हो पाठ्यपुस्तकको । सधैँ पाठ्यपुस्तक नपुगेको  गुनासो  आउने  गरेको  थियो  तर  यसपालि  यो मुदा मिडियामा त्यत्ति आउन सकेको छैन । तेस्रो चर्चाको  विषय  हुन्छ  एसइइ  परीक्षाको  समयमा  ।  वर्षभरि पढाइको कुनै निकायले खासै अनुगमन नगरे पनि एसइइ परीक्षाको समयमा भने परीक्षाको अनुगमन अत्यन्त धेरै हुन्छ । र, चौथो चर्चाको समय नतिजा प्रकाशन  हो  ।  जब  एसइइको  नतिजा  प्रकाशन  हुन्छ,  त्यसको  विश्लेषण  हुँदा  दोषजति  सबै  शिक्षकको  टाउकोमा   थुपार्ने   परम्परागत   चलनलाई   निर्वाह   गरिन्छ  ।  सामान्यतया  विद्यालयस्तरको  पढाइको  सन्दर्भमा समाज वा देशमा बढी चर्चा आउने यिनै चार सन्दर्भहरु हुन् । विद्यालयमा पढाइ कस्तो भइरहेको छ, किन कमजोर वा सबल भएको छ भन्ने विषयमा कुनै खोजतलास नभएर एकैचोटि नतिजालाई लिएर समग्र विश्लेषण गर्ने गरिन्छ । यस किसिमको विश्लेषलाई एकांगी भन्न सकिन्छ । वास्तवमा शिक्षाको गुणस्तर कुनै तहको अन्तिम परीक्षाको नतिजालाई लिएर मात्र गर्नु हुँदैन र परीक्षाको नतिजालाई मात्र विश्लेषण गरिनुले अन्य पक्षलाई छाँयामा पारेको हुन्छ । शिक्षाको सन्दर्भ  धेरै  किसिमले  विश्लेषणीय  हुन्छ  र  विभिन्न  पक्षले विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ पनि । भर्नादेखि    एसइइ    परीक्षासम्मको    यात्रामा    विद्यार्थीहरुले अनेक झमेला झेल्नुपर्दछ । परीक्षा भन्नु नै  केवल  औपचारिक  मूल्यांकनमा  सीमित  भएको  मानिएको  छ  ।  तर  यसैतिर  प्रायः  सबै  पक्षको  ध्यान  गएको  देखिन्छ  ।  आन्तरिक  व्यवस्थापनमा  खासै  कसैको ध्यान गएको पाइएको छैन ।सामुदायिक   विद्यालयको   आन्तरिक   ज्यादै   जटिल पक्ष हो । अधिकांश सामुदायिक विद्यालयहरु आन्तरिक व्यवस्थापन कमजोर रहेको छ । सामुदायिक विद्यालयको  कार्य  क्षेत्रका  बालबालिकाहरु  भर्ना  हुन  पाउनु  अधिकार  हो  ।  नजिकको  सामुदायिक  विद्यालयमा भर्ना हुन पाउनुपर्छ भनेर अभिभावकहरु स्वाभाविक   तर्क   गर्दै   विद्यालयमा   आउँछन्   ।   विद्यालयको  आन्तरिक  क्षमता  नभए  पनि  भर्ना  हुनु  पर्छ । सहर र गाउँको विद्यालयको आन्तरिक अवस्थामा केही भिन्नता रहेको देखिन्छ । सामान्यतया सहर वा काँठ क्षेत्रको सामुदायिक विद्यालयमा कक्षा एकदेखि पाँचसम्म विद्यार्थीको उपस्थिति न्युन हुन्छ र कक्षा छ देखि माथिको कक्षामा विद्यार्थीको उपस्थिति कक्षाको क्षमताभन्दा निकै बढी हुन्छ । सामुदायिक विद्यालयको एउटा  कक्षामा  सामान्यतया  पचपन्न  विद्यार्थी  हुनुपर्छ  तर कतिपय विद्यालयमा ढेढ सयभन्दा बढी विद्यार्थी एउटै कक्षामा हुन्छन् । तेब्बर विद्यार्थी हुँदा पनि सेक्सन छुट्याउन  सक्ने  जनशक्ति  विद्यालयमा  हुँदैन  ।  यस  किसिमको  अवस्थामा  विद्यार्थीको  गुणस्तरमा  त्यत्ति  सुधार हुन सक्दैन ।एउटा कक्षामा डेढ सयभन्दा बढी विद्यार्थी बस्नु पर्दा शिक्षकले अगाडि उभिएर केही बोल्दा वा पछाडि उभिएर केही बोल्दा सबै विद्यार्थीले राम्ररी सुन्न समेत पाइरहेका  हुँदैनन्  ।  सम्बन्धित  शिक्षकले  पनि  निकै  बल दिएर बोल्नु परिरहेको हुन्छ । आफ्नो बोलीलाई अस्वाभाविक  बनाउनु  परेको  हुन्छ  ।  विद्यार्थीले  बुझे  वा    बुझेनन्  भनेर  कक्षामा  परीक्षण  समेत  गर्न  पाइरहेका हुँदैनन् । विद्यार्थीले पनि आफूले नबुझेको कुरो सोध्न पाइरहेका हुँदैनन्, कुनै विद्यार्थीले बोल्यो कि  हल्ला  हुने  डर  हुन्छ  ।  विद्यार्थीहरुको  खासखुस  चलिरहन्छ  ।  त्यसमा  पनि  कोही  विद्यार्थी  तिर्खा  लागेको  हुन्छ,  कसैलाई  पिसाब  लागेको  हुन्छ  भने  यिनीहरु घरि मे आई गो आउट सर ? र बाहिर गएका विद्यार्थीहरु  घरि  मे  आई  कम  इन  सर  ?  भनिरहेका  हुन्छन्  ।  कसैले  गृह  कार्य  गरेर  ल्याएका  हुन्छन्  भने  पनि हेर्न खोज्दा अन्य विद्यार्थीहरु कुरा गर्न थाल्छन् । यदि  गर्मीको  महिना  छ  भने  एउटै  कोठामा  सयभन्दा  बढी  विद्यार्थी  राखेर  अध्यापन  कार्य  गर्नु  भनेको  सजायजस्तै  हुन्छ  ।  यसरी  यस  प्रकारको  आन्तरिक  व्यवस्थापन भएको कक्षामा अध्यापन गराउने शिक्षक र अध्ययन गर्ने विद्यार्थी दुवै सन्तुष्ट हुन पाउँदैनन् भन्ने यथार्थलाई समाज र राज्यले बुझ्नु जरुरी छ ।विद्यार्थीको  अनुपातमा  शिक्षक  नहुनु  विकराल  समस्याको  रुपमा  रहेको  छ  ।  यसमा  पनि  स्थानीय  तहको   निर्वाचनपछि   स्थानीय   सरकारले   केही   शिक्षकलाई  काजमा  तानेको  छ  ।  केही  शिक्षकहरु  सम्बन्धित वडाध्यक्षका मान्छे छन्, कोही उपमेयर र मेयरका  मान्छे  छन्  ।  यसै  गरी  कोही  प्रदेश  साँसद  र  कोही  संघीय  साँसदका  मान्छे  छन्  ।  अन्य  कोही  साधारण शिक्षकभन्दा यस प्रकारका शिक्षकहरु कमै काम गर्न चाहन्छन् । ठीक समयमा विद्यालय आउनु र विद्यालयको समयभरि विद्यालयमा बस्नु तथा घन्टी लाग्नासाथ  कक्षा  कोठामा  पस्नु  र  पूरा  घन्टी  कक्षा  कोठामा  बिताउनु  पनि  आफ्नो  शानको  विपरीत  ठान्छन्  ।  सधैँ  यो  काम  र  त्यो  काम  पनि  बीचैमा  विद्यालय छोडेर जाने तथा नआएको दिन पनि हाजिरी गर्ने  गरेको  पाइएको  छ  ।  सामान्यतया  अरुले  पनि  यस  किसिमका  शिक्षकका  बारेमा  टिप्पणी  गर्दैनन्  ।  कतिपय  अवस्थामा  त  डिउटीफुल  शिक्षकहरुले  नै  अपमानजनक  शब्दहरु  सुन्नु  र  सहनु  पर्दछ  अर्थात्  इमानदारले नकारात्मक पारितोषिक पाउनु परेको छ ।एउटा  अर्को  पक्ष  पनि  विचारणीय  छ–  गरिबका  छोराछोरी  नै  सामुदायिक  विद्यालयमा  पढ्छन्  भन्ने  आम धारणा छ । यसमा यो वर्षदेखि केही परिवर्तन भएको  छ  ।  शिक्षक,  कर्मचारी  तथा  निर्वाचित  जनप्रतिनिधिहरुले    पनि    आफ्ना    सामुदायिक    विद्यालयमा छोराछोरीलाई भर्ना गरेका छन् ।सामुदायिक  विद्यालयको  तुलनामा  संस्थागत  विद्यालयमा  विद्यार्थी  र  शिक्षकको  अनुपात  तथा  शिक्षकले   कक्षामा   बिताउने   समय   निकै   फरक   छ  ।  साथमा  विद्यार्थीका  अभिभावकको  चासो  पनि  संस्थागत  विद्यालयको  तुलनामा  सामुदायिक  विद्यालयमा कैयौँ गुणा कम कम हुन्छ । सामुदायिक विद्यालयका  अभिभावकहरु  विद्यालय  व्यवस्थापन  समिति  गठनको  समयमा  मात्र  सक्रिय  हुन्छन्  र  शिक्षकले पढाउँदैनन् भन्ने आरोपहरु लगाइरहन्छन् । शिक्षकले राजनीति गर्छन् र पढाउँदैनन् भन्ने आरोप शतप्रतिशत  सही  वा  शतप्रतिशत  गलत  होइन  तर  विद्यालयको  आन्तरिक  व्यवस्थापन  देखेको  नदेख्यै  गरेर  लगाइएको  जस्तो  हुन्छ  ।  कक्षा  कोठाभित्र  एक  शिक्षकले एउटा विषयमा कम्तीमा एक मिनेट समय दिन  सक्ने  वातावरण  हुनु  पर्दछ  ।  र  यो  अवस्था  संस्थागत विद्यालयमा मात्र हुन्छ । यसकारण संस्थागत विद्यालयका  हरेक  शिक्षकले  आफूले  पढाउने  हरेक  विद्यार्थीलाई  उसको  आनीबानी,  विषयगत  क्षमता  र  अन्य  पक्षलाई  समेत  राम्ररी  चिन्न  पाएका  हुन्छन्  ।  यसको  विपरीत  सय  वा  सोभन्दा  बढी  विद्यार्थी  एकै  कक्षामा  पढ्ने  भएपछि  विद्यार्थीले  त  शिक्षकलाई  चिन्छन् तर शिक्षकले विद्यार्थीलाई राम्ररी चिन्न उसले केही विशेष कार्य गरेकै हुनुपर्दछ ।कतिपय   सामुदायिक   विद्यालयको   कतिपय   कक्षामा विद्यार्थी भर्ना गर्ने ठाउँ छैन । तर विद्यालयको कार्य  क्षेत्र  भएको  ठाउँका  बालबालिकाहरु  जाऊन्  कहाँ ? विद्यालयमा भर्ना हुन पाउनु बालबालिकाको अधिकार   हो   ।   संस्थागत   विद्यालयमा   पढ्न   पाउने  हैसियत  नभएका  र  नजिकको  सामुदायिक  विद्यालयमा   भर्ना   हुन   नपाउने   अवस्था   हुनु   त्यत्ति  मनासिब  होइन  ।  भर्ना  हुँदा  कक्षा  कोठामा  अत्यधिक  विद्यार्थीको  चापका  कारण  गुणस्तरीय  शिक्षा प्राप्त गर्न पाउने अधिकारबाट वञ्चित हुनु पर्दछ । भर्ना हुन पाउनु र गुणस्तरी शिक्षा पाउनु दुवै बालअधिकार  पाउनु  पर्दछ  भन्ने  कुरामा  ध्यान  दिने  बेला पनि आइसकेको छ कि ?

लुम्बिनी : रुपन्देहीको लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका–११ मसिना गडिदियाको नौखनिया...

भक्तपुर : गृहमन्त्री रामबहादुर थापाले अब देशभर गुण्डाराजको अन्त्य...

जाजरकोट : नलगाड नगरपालिकाका विभिन्न स्थानमा अवैध रुपमा अफिम...

महोत्तरी : जिल्लामा केही दिनदेखि अति गर्मी बढेकोे...

जनकपुरधाम । राष्ट्रिय तत्मा समाज नेपालले राष्ट्रिय कार्यकारिणी समिति गठन...

जनकपुरधाम । उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्तिमन्त्री मातृकाप्रसाद यादव थप उपचारका...

गौर । रौतहट जिल्लाको सदरमुकाम ...

पोखरिया । विद्यालय भर्ना हुन नसकेका...

जनकपुरधाम । मुख्यमन्त्री लालबाबु...

गौशाला (महोत्तरी)। दुई अर्ब रुपैया बढी भुक्तानी ...

दमक । झापाको दमक–७ का वडाध्यक्ष भीम पौडेलको घरमा गएराति...

काठमाडौं । सरकारले आगामी आर्थिक २०७५/७६ को नीति तथा कार्यक्रम...

काठमाडौं । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का नेता एवं पूर्वगृहमन्त्री...

म्याग्दी । रामायणमा वर्णित रावणको जन्मभूमि मानिएको म्याग्दीको पौलस्त्य आश्रम...

सोलुखुम्बु । नेपाल विद्युत प्राधिकरणले सोलु करिडोर १३२ केभी...

काठमाडौं । भारतको कानपुरमा विषाक्त मदिरा सेवन गर्दा १२...

नयाँ दिल्ली । आइपिएल टिम दिल्ली डेयरडेभिल्सका प्रशिक्षक तथा अस्ट्रेलियाली...

महेन्द्रनगर, धनुषा : जनकपुर उपमहानगरपालिकास्थित एक विद्यालयमा आज बिहानै एक...

वीरगन्ज । आगामि बजेटमा मधेससंग संघीय सरकारले बिभेद गरे संघीय...

महेन्द्रनगर, धनुषा : नेपाल पत्रकार महासंघ प्रादेशिक समिति...

नेपाल शिक्षक संगठन धनुषाको १२ औं जिल्ला अधिवेशनले ...

मलगंवा । सर्लाहीको दक्षिणी भेगमा पर्ने विष्णु ...

जनकपुरधाम । महोत्तरी ...

जनकपुरधाम । जनकपुर स्थित...

त्रिलोकीनाथ यादवबारा । वरिष्ठ पुरातत्वविद...

काठमाण्डु ।प्रदेश नम्बर २ को सत्तारुढ दल संघिय ...

बीरगञ्ज ।नेपाली कांग्रेसका उपसभापती विमलेन्द्र निधीले दुई कम्युनिष्ट...

काठमाडौं । गायक, संगीतकार, गीतकार एवं कवि योगेश वैद्यलाई रेडियो...

काठमाडौं । क्युवामा शुक्रबार राति भएको विमान दुर्घटनामा निधन भएका...

विन्डसोर (बेलायत) । बेलायतका राजकुमार ह्यारी शनिबार अमेरिकी पूर्वअभिनेत्री मेगन...

काठमाडौं । शिर्ष स्थानको सनराईजर्स हैदरावादलाई हराउँदै कोलकाता नाईट...

नवलपरासी । पश्चिम नवलपरासीको बर्दघाटमा शनिबार दुई मोटरसाइकल एकापसमा ठोक्किँदा...

काठमाडौँ : सरकारले काठमाडौँको नागढुंगादेखि काभ्रेपलान्चोकको धुलिखेलसम्म मेट्रो रेल...