Mon, 21 May 2018
ताजा समाचार
पोखरीमा डुबेर चार बालिकाको मृत्यु || गुण्डाराजको अन्त्य गर्दै जनताको राज स्थापना हुन्छ : गृहमन्त्री || दुर्गम गाउँमा अफिम खेती || महोत्तरीमा बढ्यो गर्मी || तत्मा समाजको राष्ट्रिय कार्यकारिणी समिति गठन || मन्त्री यादव थाइल्याण्डतर्फ || एकैरातमा तीन घरमा चोरी || डोम समुदायका बालबालिका विद्यालय भर्ना || हजार विद्यार्थीमा एउटै शौचालय || सडक र ऊर्जा प्राथमिकतामा छः मुख्यमन्त्री राउत || उखु किसानद्वारा मिलमा धर्ना मालिक फरार || वडाध्यक्ष पौडेलको घरमा बम विष्फोट, दुई घाइते || सरकारको नीति तथा कार्यक्रम आज संघीय संसदको संयुक्त बैठकमा प्रस्तुत || ओली ५ वर्षकै लागि प्रधानमन्त्री हो, त्यसमा तल–माथि हुँदैन : || रावणको जन्मभूमि मानिएको पौलस्त्य आश्रम ओझेलमा || सोलु करिडोर प्रसारण लाइन समयमै सक्न प्राधिकरणको ठेकेदारलाई ताकेता || विषाक्त मदिरा सेवन गर्दा १२ जनाको मृत्यु, मदिरा बिक्रीवितरण गर्ने || सन्दीप लामिछानेको खुलेर प्रशंसा गरे रिकी पोन्टिङले || विद्यार्थी मृतावस्थामा फेला || बजेटमा मधेससंग विभेद गरीए संसद अवरुद्ध गर्ने सांसद यादवको चेतावनी || प्रदेश नं २ का सञ्चारमाध्यमलाई राहतपूर्ण वर्गीकरण गर्न आग्रह || मालपोत कर तिर्नु पर्दैनः नगर प्रमुख || पुर्व राजा ज्ञानेन्द्रलाई नागरिक अभिनन्दन || तरुण दलको जिल्लास्तरीय प्रशिक्षण कार्यक्रम || शिक्षक संगठन धनुषामा महतो || सर्पदंशबाट महिलाको मृत्य || ससुराली पक्षको कुटाइबाट महिला गम्भीर || मधेशको लागि विशेष बजेटः मन्त्री महासेठ || गेरुका नदीमा सरसफाई || तुलसीदास पार्कमा सरसफाई || मिथिलाको युगभूमि सिम्रौनगढ हो : पुरातत्वविद मिश्र || ठेकदारको लापर्वाहीले बस दूर्घटना, २४ बढी घाईते || फोरम पदाधिकारी बैठक जारी, एकीकृत नेकपामाथि नजर || दुई कम्युनिष्टको मिलनले आत्तिनु पर्दैनः निधि || गायक वैद्यलाई ‘नेपाल दीर्घ साधना सम्मान’ प्रदान गरिने || विमान दुर्घटनामा मृत्यु भएका यात्रुको सम्झानामा क्युवामा दुई दिने शोक || राजकुमार ह्यारी र मार्कलको विवाह सम्पन्न || हैदरावादलाई हराउँदै कोलकाता आइपिएलको प्ले अफ् चरणमा, विराट कोहलीको बैंग्लोर || मोटरसाइकल दुर्घटनामा तीन जना र बसको ठक्करबाट एक पैदलयात्रीको मृत्यु || नागढुंगा–धुलिखेल मेट्रो निर्माणका लागि विश्वव्यापी बोलपत्र, लागत करिब दुई खर्ब ||
प्रदेश २ : बालौं शिक्षाको दीयो

बैशाख २८, २०७५

  •                                  धर्मेन्द्र झा

 शिक्षा मानवको नेसर्गिक अधिकार हो, विश्वका कुनै पनि व्यक्तिलाई स्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्ने अधिकार छ । विश्वका प्रत्येक देशका सरकारले यस मुद्दालाई कुनै  न  कुनै  दृष्टिले  प्राथमिकतामा  राखेका  हुन्छन्  र  राख्नु  पनि  पर्छ  ।  कुनै  सरकारले  शिक्षाको  मुद्दालाई  महत्व दिइएको पाइएकन भने त्यो सरकार जनताप्रति जिम्मेबार छैन भनेर बुझ्नुपर्छ । शिक्षा यस्तो पक्ष हो जसका आधारमा समाज र देश बन्ने या विग्रने कुरा निर्धारित हुन्छ । जनताको यो अधिकार सुनिश्चित गर्न राज्य सक्रिय हुनुको विकल्प छैन । नेपालमा विगतका सरकारले  जहिल्यै  पनि  शिक्षालाई  प्राथमिकतामा  राखेर नीति तय गर्ने गरेको सार्वजनिक गर्ने गरिए पनि अपेक्षित उपलब्धी प्राप्त हुन सकेको पाइएको छैन । यो दुखद विषय हो ।   राज्यको  असन्तुलित  नीतिका  कारण  देशमा  शिक्षाका सन्दर्भमा समाजमा भेदभावपूर्ण अवस्थाको सिर्जना   हुन   पुगेको   यथार्थलाई   अस्वीकार   गर्न   सकिँदैन  ।  पछिल्लो  दिनमा  नेपालमा  शिक्षा  यस्तो  माध्यम बन्यो जसले आमजनतालाई दुई वर्गमा कित्ता काट गर्यो । नेपाली शिक्षा पद्धतिले दुइ थरि वर्गका नागरिक  विकसित  गर्यो  भन्दा  असत्य  ठहर्दैन  ।  पहिलो हुने खाने वर्ग जसले महँगा निजी विद्यालयमा अध्ययन गर्ने अवसर पाए र तुलनात्मकरुपमा स्तरीय शिक्षा  प्राप्त  गर्न  सके  ।  दोस्रो,  आर्थिक  अवस्था  कमजोर  भएका  वर्ग  जसले  महँगा  विद्यालयमा  अध्ययन  गर्ने  अवसर  पाएनन्  र  वाध्यकारीरुपमा  सामुदायिक सरकारी विद्यालयमा अध्ययन गर्नु परेको छ  ।  यस्तोमा  पछिल्लो  वर्गकाले  क्रमशः  प्रतिस्पर्धा  गर्न  सक्ने  क्षमता  गुमाउँदै  जाने  अवस्थाको  सिर्जना  भयो वा भइरहेको छ । देशमा उपलब्ध सम्पूर्ण अवसर माथि  चर्चा  गरिएको  पहिलो  वर्गकै  वरिपरि  केन्द्रित  भएको छ वा भइरहेको छ । यस्तोमा देशमा स्पष्टतः दुई वर्गको विकास भइरहेको छ भन्दा अन्यथा ठहर्दैन, जो समग्र देशका लागि अत्यन्त घातक छ । यसको अन्त्य गरिनु आवश्यक छ । दुखका साथ भन्नुपर्छ यो अवस्थाबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन पुग्यो हालको प्रदेश २ मा अवस्थित जिल्लाहरु  ।  विगतमा  सम्भवतः  राज्यले  विभेदकारी  नीति  अबलम्बन  गर्यो  जसका  कारण  यो  प्रदेश  शैक्षिक उपलब्धिका दृष्टिले निकै उपेक्षित रहनु परेको यथार्थ  कसैबाट  लुकेको  छैन  ।  विगतमा  कुनै  बेला  देशमा शिक्षाको दीयो प्रज्वलित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको यस प्रदेशमा कुन वेला यो दीयो निभ्ने स्थितिमा पुग्यो त्यसको पत्तै भएन । पछिल्ला दिनको मूल्यांकन गर्ने हो भने मधेशमा न त प्रभावकारी ढंगले शैक्षिक नीति नै कार्यान्वयन्को प्रयत्न भयो न त कुनै मूल्यांकनको संयन्त्र नै क्रियाशील भयो । अब निश्चय पनि प्रदेश सरकार यसतर्फ संवेदनशील हुनु आवश्यक छ र यथोचित शैक्षिक नीतिको तर्जुमा गर्नु जरुरी छ । अबको  शिक्षा  नीतिले  यस  विषयमा  सम्बोधन  गर्नु  अपेक्षित छ । यसअघिका  दिनमा  केन्द्र  सरकारले  शिक्षाका  क्षेत्रमा  कुनै  कार्य  नै  नगरेको  होइन  तर  ती  कार्य  पर्याप्त  हुन  सकेनन्  ।  मधेशका  सन्दर्भमा  हेर्ने  हो  भने  यहाँ  विद्यालयीय  शिक्षासँग  सम्बन्धित  चारवटा  समस्या  मुख्य  छन्  ।  पहिलो,  विद्यार्थी  भर्ना  नै  नहुने  र  विद्यालय  नजाने  ।  दोस्रो,  भर्ना  भएका  विद्यार्थीले  बीचमै  अध्ययन  छोड्ने  र  विद्यालयबाट  बाहिरिने  ।  तेस्रो, विद्यालयमा स्तरीय अध्ययन् अध्यापन नहुने । र  चौंथो,  विद्यालय  नै  नहुने  तिनीहरु  झोलामा  मात्र  सीमित हुने । जहाँसम्म विद्यार्थीलाई विद्यालयमा भर्ना गराउने  कुरा  छ,  सरकारले  अभियान  नै  सञ्चालन  गरेको छ । यस वर्ष पनि सरकारले २०७४ को चैत १५ देखि २०७५ को वैशाखसम्म विद्यार्थी भर्ना तथा पाठ्यपुस्तक वितरणसम्त्रन्धी कार्यतालिका बनाएको छ । नेपाल सरकारले यो कार्यक्रम २०६१ सालदेखि नै कार्यान्वयन् गर्दै आएको छ । यस कार्यक्रमको लक्षित समूह  चार  वर्षदेखि  १२  वर्ष  उमेरका  बालबालिका  हुन् । यस कार्यतालिका र कार्यक्रमको मूल्यांकनको प्रयास  गरिएका  खण्डमा  मधेशमा  यस  उमेरका  थुप्रै  बालबालिका विद्यालयबाहिर रहन बाध्य छन् । प्रश्न उठ्छ किन ? यसको समुचित उत्तर कसैसँग पनि छैन । भावी दिनमा प्रदेश सरकारले यस्ता प्रश्नको उत्तर दिने अवस्थामा आफूलाई उपस्थित गराउन सक्नुपर्छ । माथि     उल्लेख     गरिएको     पक्षहरुबाहेक     अर्को पक्ष पनि छ । त्यो हो विद्यालय जानबाट वञ्चित रहेकाहरु  ।  अहिले  पनि  देशमा  विद्यालय  जानबाट  वञ्चित रहेकाहरुको संख्या निकै ठूलो छ । शैक्षिक तथ्यांक २०७४ अनुसार नेपालभरि प्राथमिक तहमा ८८  हजार  दुई  सय  सातजना  बालबालिका  अझै  पनि विद्यालयबाहिर छन् भने आधारभूत तहका तीन लाख  १३  हजार  दुई  सय  ८९  विद्यार्थी  विद्यालय  बाहिर छन् । शिक्षाको युग भनिने आजको समयमा यति  धेरै  संख्यामा  बालबालिकाहरु  विद्यालयबाहिर  रहनुले  देशको  शैक्षिक  अवस्थाको  भयावह  चित्र  प्रस्तुत् गर्दछ । यसमा पनि प्रदेश २ को अवस्था अझ कहालिलाग्दो छ । यस प्रदेशमा मात्र दुई लाख बढी विद्यार्थी  विद्यालयबाहिर  रहेको  तथ्य  सार्वजनिक  भएको  छ  ।  प्राथमिक  तह  (कक्षा  १  देखि  ५)  मा  खोटागं,  मोरंग,  सप्तरी,  दोलखा,  सिन्धुली,  धादिगं,  महोत्तरी, धनुषा, वारा, पर्सा, सर्लाही, रौतहट, मनागं, पर्वत, जुम्ला, हुम्ला, प्युठान, बझागं, रोल्पा, सुर्खेत, दैलेख,  वर्दिया  र  दार्चुला  जिल्लाहरुमा  औसत  खुद  भर्ना दर ९७ दशमलव २ प्रतिशतभन्दा कम छ । यस्तै सर्लाही,  रौतहट,  धनुषा,  पर्सा,  वारा,  कपिलवस्तु,  मोरगं,  सुनसरी,  रुपन्देही,  सप्तरी,  सिरहा,  महोत्तरी  र  बाँके यस्ता जिल्ला हुन् जहाँ आधारभूत तह (कक्षा १ देखि ८) मा सबैभन्दा बढी विद्यार्थी विद्यालयबाहिर रहेका छन् । शैक्षिक तथ्यांक २०७४ अनुसारको उक्त, विवरणको विश्लेषण गरेका खण्डमा यसमा प्रदेश २ का सबै जिल्ला परेको पाउन सकिन्छ । यस तथ्यांकमा सुधार अपेक्षित छ र यो सुधार प्रदेश सरकार एक्लैबाट सम्भव छैन । यो अवस्थाको सिर्जना हुनुमा निश्चय पनि  देशको  शिक्षा  नीति  दोषी  रहेको  कुरामा  शंका  छैन  ।  यसैले  यो  समस्याको  समाधानमा  स्थानीय  तह,  प्रदेश  सरकार  र  केन्द्रीय  सरकार  तथा  नागरिक  समाज  संयुक्तरुपमा  सक्रिय  हुनु  अपरिहार्य  छ  ।  विगतमा  देशको  शिक्षा  नीतिले  आवश्यकताअनुसार  सम्बद्ध  क्षेत्र  र  जिल्लालाई  सम्बोधन  गर्न  सकेन,  यो सत्य हो । अबका दिनमा यसमा सुधारको नीति अख्तियार  गर्नुपर्छ  ।  विद्यमान  अवस्थामा  सुधार  नगरिए असन्तुलित शिक्षा पद्धतिले असमान नागरिक निर्माण  गर्ने  सम्भावनालाई  नकार्न  सकिँदैन  ।  यो  अवस्था  सिर्जना  हुनुको  मूल  कारण  शिक्षा  नीति  र  कार्यक्रमको  कमजोर  कार्यान्वयन्  हो  ।  तत्कालका  प्रचारमूखी  अभियानहरुले  अपेक्षित  उपलब्धि  प्राप्त  नहुने कुरातर्फ सचेत रही सरकार आवश्यक नीति र कार्यक्रम कार्यान्वयन्मा गम्भीर हुनु जरुरी छ ।यस  अवस्थामा  सुधार  ल्याउनु  निश्चय  पनि  प्रदेश  सरकारको  मुख्य  चुनौती  हो  ।  यसलाई  प्रदेश  संस्थापनले  अवसर  मानेर  स्वीकार  गर्न  सक्नुपर्छ  र  आवश्यक  कार्य  गर्न  तत्पर  हुनुपर्छ  ।  प्रदेश  २  मानव  विकास सूचकांंकमा प्छि परेको छ । यो सूचकांकमा सुधार  ल्याउने  अन्य  धेरै  कुरा  आवश्यक  पर्लान  तर  शिक्षा सबैभन्दा मुख्य हो भन्ने हेक्का सरकारलाई हुनु जरुरी छ ।

लुम्बिनी : रुपन्देहीको लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका–११ मसिना गडिदियाको नौखनिया...

भक्तपुर : गृहमन्त्री रामबहादुर थापाले अब देशभर गुण्डाराजको अन्त्य...

जाजरकोट : नलगाड नगरपालिकाका विभिन्न स्थानमा अवैध रुपमा अफिम...

महोत्तरी : जिल्लामा केही दिनदेखि अति गर्मी बढेकोे...

जनकपुरधाम । राष्ट्रिय तत्मा समाज नेपालले राष्ट्रिय कार्यकारिणी समिति गठन...

जनकपुरधाम । उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्तिमन्त्री मातृकाप्रसाद यादव थप उपचारका...

गौर । रौतहट जिल्लाको सदरमुकाम ...

पोखरिया । विद्यालय भर्ना हुन नसकेका...

जनकपुरधाम । मुख्यमन्त्री लालबाबु...

गौशाला (महोत्तरी)। दुई अर्ब रुपैया बढी भुक्तानी ...

दमक । झापाको दमक–७ का वडाध्यक्ष भीम पौडेलको घरमा गएराति...

काठमाडौं । सरकारले आगामी आर्थिक २०७५/७६ को नीति तथा कार्यक्रम...

काठमाडौं । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का नेता एवं पूर्वगृहमन्त्री...

म्याग्दी । रामायणमा वर्णित रावणको जन्मभूमि मानिएको म्याग्दीको पौलस्त्य आश्रम...

सोलुखुम्बु । नेपाल विद्युत प्राधिकरणले सोलु करिडोर १३२ केभी...

काठमाडौं । भारतको कानपुरमा विषाक्त मदिरा सेवन गर्दा १२...

नयाँ दिल्ली । आइपिएल टिम दिल्ली डेयरडेभिल्सका प्रशिक्षक तथा अस्ट्रेलियाली...

महेन्द्रनगर, धनुषा : जनकपुर उपमहानगरपालिकास्थित एक विद्यालयमा आज बिहानै एक...

वीरगन्ज । आगामि बजेटमा मधेससंग संघीय सरकारले बिभेद गरे संघीय...

महेन्द्रनगर, धनुषा : नेपाल पत्रकार महासंघ प्रादेशिक समिति...

नेपाल शिक्षक संगठन धनुषाको १२ औं जिल्ला अधिवेशनले ...

मलगंवा । सर्लाहीको दक्षिणी भेगमा पर्ने विष्णु ...

जनकपुरधाम । महोत्तरी ...

जनकपुरधाम । जनकपुर स्थित...

त्रिलोकीनाथ यादवबारा । वरिष्ठ पुरातत्वविद...

काठमाण्डु ।प्रदेश नम्बर २ को सत्तारुढ दल संघिय ...

बीरगञ्ज ।नेपाली कांग्रेसका उपसभापती विमलेन्द्र निधीले दुई कम्युनिष्ट...

काठमाडौं । गायक, संगीतकार, गीतकार एवं कवि योगेश वैद्यलाई रेडियो...

काठमाडौं । क्युवामा शुक्रबार राति भएको विमान दुर्घटनामा निधन भएका...

विन्डसोर (बेलायत) । बेलायतका राजकुमार ह्यारी शनिबार अमेरिकी पूर्वअभिनेत्री मेगन...

काठमाडौं । शिर्ष स्थानको सनराईजर्स हैदरावादलाई हराउँदै कोलकाता नाईट...

नवलपरासी । पश्चिम नवलपरासीको बर्दघाटमा शनिबार दुई मोटरसाइकल एकापसमा ठोक्किँदा...

काठमाडौँ : सरकारले काठमाडौँको नागढुंगादेखि काभ्रेपलान्चोकको धुलिखेलसम्म मेट्रो रेल...