Sun, 24 Feb 2019
ताजा समाचार
संघले प्रदेशलाई पोष्टम्यान बनायो : मन्त्री साह || गायत्री महायज्ञ ऐतिहासिक बनाउन हिन्दू परिसद द्वारा बीरगंजमा शोभायात्रा निकलियो || ईनर्वाका सई गौत्तमको सक्रियता,चरेश सहित एक पक्राउ || प्रधानमन्त्रीलाई ज्ञापनपत्र बुझाउँदै निर्मलाको बुबाआमाद्वारा धर्ना स्थगन || ‘बुद्धको देशमा बुद्धको प्रचार’ || मोटर साईकलले जंगली जनावरलाई ठक्कर दिदा जनावर सहित २ जना || महोत्तरीमा टिपरको ठक्करले एकको मृत्यु || निर्मला पन्तको हत्या भएको ७ महिना पूरा – उपलब्धि शून्य, || श्रीमतीको बञ्चरोले हत्या गरे पश्चात, काटिएको टाउको लिएर पुलिस थाना || चन्द्रपुर वडा न. ५ द्धारा खेल सामाग्री वितरण || बन्द भएको पुलको काम सुरु || भाषा सास्कृतिको सवालमा सरकार गम्भीर देखिएन आलम || राईस मिलको जग्गा अधिग्रहण गर्ने मुख्यमन्त्रीको वाचा भएन पुरा || काँग्रेसमा विवाद गहिरिदै, केन्द्रिय समिति बैठक स्थगित || डीजे रथ चालकको मृत्यु || ‘बेटी बचाउ,बेटी पढाउ’ कार्यक्रम राष्ट्रिय बनोस् || .बर्थिङ सेन्टर स्थापना || कृषिलाई अझ प्रभावकारी बनाउन बिउ व्यवसायीलाइ नगर प्रमुख || महायज्ञ सुरु , पहिलो दिन विशाल कलश यात्रा || नेपाली काग्रेसका सभापती देउवालाई जीतपुरबासीले स्वागत || गौशाला उद्योग वाणिज्य संघको नेतृत्वमा रामराजाप्रसाद साहका प्यानल विजयी || चोरी गरिएको मोटरसाईकल सहित ३ जनालाई महोत्तरी प्रहरीले गरे सार्वजानिक || २३ दिन देखि युवक वेपत्ता || कोईरालामाथि कड्किए देउवा || ‘सनी लियोनी’ बिहारको जुनियर इञ्जिनियर पदको परीक्षामा टप ! || दुई बालिका एकै दिन बलात्कृत || लागुऔषधसहित तीन महिला पक्राउ || लाइसेन्सको नाममा ५ लाख ठग्ने पक्राउ || महिला हिंशा न्युनिकरण तालिम सुरु || प्रदेश २ मा ६ सय १ मानवअधिकार हननका घटना || बलिकाको बलात्कारपछि हत्या गर्ने ‘हाम्ली डन’ पक्राउ || १६ औं बार्षिक साधारण सभा सम्पन्न || निल गाई मारेको आरोपमा महोत्तरीमा १ जना पक्राउ || बलात्कार अभियोगमा १ पक्राउ || सीमावर्ती क्षेत्रमा उच्च सतर्कता || बलात्कारपछि बालिकाको हत्या, ४ पक्राउ || करेन्ट लागेर विद्युत् कर्मचारीको मृत्यु || आज प्रजातन्त्र दिवस : मुख्यमन्त्री राउतद्धारा शुभकामना सन्देश जारी || कारको ठक्करबाट पैदलयात्रीको मृत्यु || कृषिमा कर्णालीलाई आत्मनिर्भर बनाइने ||
साहित्य, प्रवृत्ति र विद्यापति

साउन १, २०७५

  •                              रोशन जनकपुरी

गत हप्ता जनकपुरमा विद्यापति पुरस्कार वितरण समारोहमा वक्ताहरुले बोलेका धारणाहरु त्यसो त सामान्य नै थिए । तर साहित्यिक प्रवृत्तिको दृष्टिले केही विचारणीय विषय पनि थिए । विशेषतः जब मैले विद्यापति प्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण राखँें , त्यसपछि केही वक्ताहरुले यसलाई स्प्र्श गरी आफ्नो धारणा राखेका थिए , जस्को सार थियो विद्यापति अनालोच्य छन्, उनको आलोचना गर्नु मानौ महापाप हो । विद्यापतिलाई उनको समकालिनतामा हेर्नु पर्दछ । अझ मैले आफूलाई अनिश्वरवादी, देवत्वमा विश्वास न राख्ने बरु मानव र मानवीय सौर्यमा विश्वास राख्ने तथा श्रमजीवी वर्गको पक्षधर भनेपछि मेरा धारणाहरु उनिहरुको निशानामा पर्नु त स्वाभाविक नै थियो । कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि जो आफूलाई माक्र्सवादी भन्न रुचाउँंथे उनले त ध्वस र निर्माण बीच पुनर्निमाणको व्याख्या गर्दै देवत्वको द्वन्दवादी निशाना परोक्षरुपमा मतिर तेस्र्याउनुपनि रमाइलै थियो । सामान्यतः हेर्दा मैले राखेका वा कार्यक्रमा उपस्थित अन्य वक्ताहरुले राखेका विषयहरु प्रत्यक्षतः विद्यापतिप्रति केन्द्रित रहेपनि यथार्थमा यो साहित्य र साहित्यको सृजनशीलता, दुबै भित्रको प्रवृत्तिसंग जोडिएको विषय हो । साहित्य मानवीय जीवनमा उपस्थित कार्यव्यापार, यसलाई माक्र्सवादी भाषामा भनौभने मानवीय जीवनको सहजता र जटिलताको द्वन्दात्मक स्थितिको कलात्मक अभिव्यक्ति हो । वस्तुतः साहित्य जीवन र जगतबारे मानवीय मनमा बनेको भावचित्रको अभिव्यक्ति हो । प्रकृत्तिसंगको लाखौँं वर्षको सहयात्रा र द्वन्दमा मानवको अनुभूति, धारणा र विचारको विकासले जीवन र जगतबारे दुई सत्ताको दृष्टिकोण विकसित गरायो — इहलोक (भौतिक जगत) र परलोक –पारलौकिक अथवा अभौतिक जगत) । यहाँं यो बुझ्नु रुचिकर हुनेछ कि यो परलोकको धारणापनि भौतिक मानिसहरुले गरेका हुन् । यी दुबैलोकका वैचारिक व्याख्या, विश्लेषण र संश्लेषणहरु विकसित भए । यी सबैलाई हामी मानव मनको दुई दिशा भन्न सक्दछौँं । अनुभूति, धारणा र विचारको लामो यात्राले विचारलाईपनि विशिष्ट भौतिकतामा परिणत गरिदियो, जसलाई हामी दर्शन, धर्म, राजनीतिक विचार, सामाजिक विचार, नैतिकता, मानवीयता, वर्गीयता, वर्गसंघर्ष, वर्गसमन्वय, का्रन्ति, शान्ति, आशा, निराशा, उत्साह, कुंठा, विभत्सता, प्रेम, घृणा, धार्मिकता, नास्तिकता, अनिश्वरवाद आदि विविधरुपमा वैश्विकस्तरमा र मानवीय गुणको रुपमा अभिव्यक्त भएको पाउँंदछौँं । साहित्यले यिनै विषयहरुलाई कविता, कथा, नाटक आदि विविध विधाको माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्दछ ।  साहित्यकारलेजीवन र जगतलाई अभिव्यक्त गर्दछ भन्ने कुरा पहिले नै भनियो । जब साहित्यकारले आफूभित्र रहेको मनोभाव अथवा मनोजगतलाई बाहिरी जगतसंग तादात्म्य स्थापित गराउँंदछ , उसको सृजनामा भौतिकता, मानवीयता, मानवीय पीड़ा र निदानको कारकतत्व भौतिक जगतमै अभिव्यक्त भइरहेको हुन्छ । र जब साहित्यकारले समग्र मानवीय अस्तित्वबोध, मानवीय पीड़ा र त्यसको निदानको कारकतत्व कुनै पारलौकिकतामा खोज्न थाल्दछ , उसको सृजनामा अभौतिक काल्पनिकता, वायवियता, निरीहता, मानवीय अस्तित्वहीनता आदि अमानवीयता देखिन थाल्दछ । यस प्रकारका रचनाहरुले मानवीय पीड़ाबाट मुक्तहुन मानवीय प्रयासहरु भन्दापनि पारलौकिक परनिर्भरता र अलौकिकको स्तुतिमा भरपर्न तर्फ प्रेरित गर्दछ । यहाँं मननीय के छ भने साहित्य जुनसुकै भएपनि, उसको अन्तिम लक्ष्य सुख नै हो । सुख अर्थात दु?खबाट मुक्ति अर्थात आवश्यकताको संसारबाट मुक्त भएर स्वतन्त्रताको संसारमा रमाउनु । तर आवश्यकताको संसारबाट मुक्त कसरी हुने प्रश्न मुख्यतः दार्शनिक प्रश्न हो , जसको कलात्म्क व्याख्या र उत्तर खोज्ने काम साहित्यले गर्दछ । ती रुपबादी र कलावादी साहित्यकारहरुसमेत जस्ले साहित्यमा तटस्थको कुरा गर्दछन्, उनिहरु समेत साहित्य मनोरञ्जनको निमित्त हो भन्न छुटाउँंदैनन्अर्थात् उद्देश्य भन्न छुटाउँंदैनन् । साहित्यको भौतिकवादी धारा प्रकृत्तिवाद, स्वच्छन्दतावाद र अराजकतावाद हुँंदै प्रगतिवादमा विकास ग¥यो । आफैद्वारा निर्मित देवत्वसंग गँंठजोड गरेको राजनैतिक सत्ता (जस्ले समाजका धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक सबै आयामहरुलाई नियन्त्रित गर्दछ) मानवको पीड़ाको मूख्य कारकतत्वमा विकसित भएपछि पीड़क विरुद्धको सर्वतोमुखी संघर्षमा विजय प्राप्त गरेपछि मात्र सुखको अनुभूति गर्न सकिन्छ भन्ने अवधारणा र मानवीय श्रम र सौर्यमा विश्वास गर्ने आलोचनात्मक यथार्थवाद र अझ त्यसभन्दा माथीसमाजवादी यथार्थवादमा यसले आफूलाई विकसितगरायो । एउटा अध्यात्मवादी वा पारलौकिकतावादी र काल्पनिक भौतिकवादीभन्दा भिन्न प्रगतिवादीहरुले साहित्यको विषय र पात्रहरुको प्रस्तुति देवत्वको महिमागान भन्दापनि विचार होस वा सत्ता, पीड़ाका सबै श्रोत कारकहरुको विरुद्ध मानवीय संघर्षमा रत् समुदाय, पात्र र विचारलाई केन्द्रमा राख्दछ । अतः प्रगतिवादी साहित्यकारहरु र साहित्यहरु मानवीय र एउटा पीड़ामुक्त मानवीय समाजको निर्माणको पक्षमा सार्थक हुने गर्दछन् । साहित्यबारे यस समग्र विमर्शको सार के हो भने साहित्यका दूईवटा धाराहरु हुन्छन् । एउटाको केन्द्रमा अलौकिक देव र अभौतिकता हुन्छ भने अर्कोको केन्द्रमा मानव र भौतिकता हुन्छ । आध्यात्मिक साहित्यकारका सृजनाहरुमा खुशी, निरासा, कुन्ठा , त्रासदी, मुक्ति र शान्ति सबै अलौकिकतामा नै समर्पित हुन्छ, यसले निष्कामता र अगतितिर प्रेरित गर्दछ । त्यसतै भौतिकवादी विशेष गरेर प्रगतिवादी साहित्यकारको सृजनामा खुशी, आशा, उत्साह, क्षोभ, घृणा, आक्रोश, वर्गसंघर्ष, समाजवादी स्वप्न, पराजय, विजय, मानवीय सौर्य र संघर्ष सबै मानवीय हितप्रति समर्पित हुन्छ । यसले निराशा, कुन्ठा र अगतिशीलतालाई घुणा गर्दछ भने सम्पूर्ण अर्थमा मानवीय समाजको निर्माणको निम्ती संघर्ष गर्न प्रेरित गर्दछ । साहित्यका यी दुई दृष्टिकोणहरु एतिहासिक प्रक्रियामा, आध्यात्मिक दृष्टिकोण कयौँंपटक मानवीय धारा नजिक आएकोपनि देखिन्छ । यया, बुद्ध दर्शनबाट प्रभावित सहजानन्दका पक्षधर देहवादी सरहपा र भुसुकपालगायत देहवादी र सहजयानी सिद्ध साहित्यकारहरु, कबीर आदिलाई लिन सकिन्छ । श्रमजीविपक्षधर माक्र्सवादी विचारको विकास र सोभियतसंघमा मजदूरहरुले साम्यवादी समाजको लक्ष्य लिएर विद्रोह गरेर राज्य स्थापना गरेपछि कयौ कलावादी मानवीय साहित्यकारहरु समेत समाजवादी र साम्यवादी स्वप्न बोकेको प्रगतिवादी साहित्यिक विचार र प्रवत्तिको नजिक आएको देखिन्छ । यसमा अँंग्रजी साहित्यका प्रसिद्ध प्रकृतिवादी स्वच्छन्दतावादी वर्ड्सवर्थ देखि हिन्दीका रविन्द्रनाथ टैगोर र नेपालीभाषाका महाकवि लक्ष्मीपसाद देवकोटा समेतलाई लिन सकिन्छ । अब प्रश्न उठ्दछ, साहित्यको यस प्रवृत्तिगत यात्रामा मैथिली भाषाका महाकवि विद्यापति कहाँं पर्दछन् । महाकवि विद्यापति मैथिली साहित्यको ऐतिहासिक यात्रामा कलाको दृष्टिले सबैभन्दा माथिल्ला मानदण्ड हुन् भन्नेमा कसैको विमति छैन । कला र साहित्यिक सामथ्र्यको दृष्टिले उनि अद्वितीय हुन् भन्नेमापनि कुनै संशय छैन । तर कवि विद्यापतिको गीत र कवितामा निहित विचारहरु अनालोच्य हुन त ? कयौँं समालोचकहरुले उनलाई कला र विचार दुबैमा सम्पूर्ण कविभन्दछन् । कयौँंले उनको कवितामा अतिशय मात्रामा रहेको स्तुति, निरीहता र अति श्रृङ्गारिकतालाई तत्कालिनमा अर्थात विद्यापतिको कालखण्डमा राखेर विचार गर्नुपर्ने आग्रह राख्दछन् । गत हप्ताको विद्यापति पुरस्कार कार्यक्रममा समेत यस प्रकारका विचार पोखिएका थिए । यसैगरि एउटा पक्षले विद्यापतिलाई देवत्वकरण गरेर उनमाथीको सबैप्रकारको आलोचनालाई निषेध गर्न चाहन्छन् । गतिशील संसारमा कुनैपनि विचार आलोचनाभन्दा पृथक हुन सक्दैन । विद्यापतिपनि हुन् सक्दैनन् । तर यसोभनि रहँंदा उनको कला र साहित्यिक सामथ्र्य प्रति असम्मानको अर्थमा बुझिन्छ भने त्यो गलत र बुझाईको दरिद्रपना हुनेछ । विद्यापति एउटा धर्मभीडू चेतनाका श्रृङ्गारिक कवि हुन् । मैले यसो भनिरहँंदा मैथिलीभाषाका प्रसिद्ध र मेरापनि श्रद्धेय प्रगतिशील स्वफर्त कवि यात्री ( हिन्दीका नागार्जुन, बैद्यनाथ झा)को रोष सहनु पर्ने हुन्छ । उनले विद्यापतिलाई राज दरबारका रंग रागका श्रृङ्गारिक कवि भन्नेहरुलाई वायू विकारग्रस्त उग्रवाम भनेका छन् । तर यति भनेर पनि विद्यापतिको गीतहरुमा प्रयुक्त विविध नग्न बिम्बहरुको माध्यमबाट नायिकाको नख शिख बर्णन, राजा शिवसिंह, रुपनरायन, लखिमादेवी, कृष्ण, राधा, आदिको श्रृङ्गारिक वर्णन जस्ले कामातुर आनन्द (इरोटिक प्लेजर) बाहेक अन्य कुनै मानवीय आनन्द सृजना गर्दैन, भन्ने तथ्यलाई उपेक्षा गर्न सकिँंदैन । न त यसले कुनै आध्यात्मिक समर्पणको भाव नै उत्पन्न गर्दछ ।  शायद यसैले होला, जनकवि यात्रीले विद्यापतिलाई श्रृङ्गारिक कवि भन्नेलाई उग्रवामपन्थी भनेपनि आफूपनि सांकेतिक आलोचना गर्नभने बाध्य भएका छन् । उनको आलोचनापनि रोचक छ ः।।।दिक्कदारीमा कहिले काहीँं कवि कोकिल र उनको भनिता–टंकित मालिक मलिकाइनको सामन्ती सत्य सुहाउँंदैन, तर यसमा बिचरा विद्यापतिको के दोष ?” (यात्री समग्र ÷राजकमल प्रकाशन, २००३) वस्तुतः यसलाई महाकविप्रति जनकविको कविसुलभ आसक्ति मात्र भन्न सकिन्छ । होइन भने विद्यापतिका कोमल कान्त पदावलीको सरल अनुवाद सार्वजनिक स्थलमा सुनाउन गाहे छ । यहाँं केही उदारण प्रस्तुत छ, अनुवाद आफै गर्नुस— ।।।भुज कुच चाप, जीव जौँं साठ, कुच कंचन कोरी काठ”।।।दिने दिने उन्नत पयोधर पीन । बाढ़ल नितम्ब माझ भेल खीन ।।”क्नक लतापर श्रीफल बेढ़ल, बीजू गरल बहुभाती ।।“कुच युग चारु चकेबा , निञकुल मिलत आनि कोने देवा ।ते शंका भुज पाशे, बाँंधि धरिअ उडि़ लागत अकासे ।।““सजनी निहुरि फुकु आगि, तोहर कमल भमर देखल मदन उठल जागि ।”र अन्तिम,“विद्यापति कवि गाओल रे, रस बुझ रस मन्त, रुप नराएन नागर रे लखिमादेवी कन्त । ”विद्यापतिका प्रायः सबै श्रङ्गारिक गीतहरुमा यस प्रकारका बिम्बहरु भरिएको छ । अतः उनि एउटा सिद्धहस्त श्रृङ्गारिक कवि हुन् भन्ने तथ्यलाई अस्वीकार्नु सूर्यलाई हत्केलाले छेक्नु सरह हुनेछ ।विद्यापतिले शिव, भोला र महादेवलाई केन्द्रमा राखेर लेखेका केही गीतहरुमा त केहीमा भक्त विद्यापतिले इष्ट महादेव र पार्वतीको दाम्पत्य चित्रको माध्यमबाट गाहस्र्थजीवनका तत्कालीन चित्र उतारेको पाइन्छ, भने केहीमा आफूलाई अधम मानेर मुक्तिको निम्ती निरीह स्तुतिहरु छन् । मेरो दृष्टिमा विद्यापतिका श्रृङ्गारिक भन्दा नचारी र महेशवाणीहरुमा केही अंशमा मानवीय जीवनका जटिलता, गरीबी, उपेक्षा आदि उदास भावहरु उद्धृत भएका छन् । तर यसको निदानभने उनि मानवीय प्रयासमा नभई आधिभौतिकतामा खोज्दछन् — कखन हरब दुःख मोर हे भोला नाथ । यस अर्थमा उनलाई मानवीय स्वाभावको श्रृङ्गार र उदास भावको गायक भन्न सकिनछ । समग्रमा विद्यापति श्रृङ्गार र स्तुतिका कवि हुन् । निश्चितरुपमा उनका कविता र गीतहरु तत्कालीन परिवेशमा लेखिएका छन् । वर्तमानमा यसको वैचारिक निष्कर्ष पुरातन छ , तर उनको कोमल बिम्ब र कलाको मानदण्ड चरमोत्कृष्ट छ । यस अर्थमा उनि अद्वितीय छन् । त्यसैले त छ सय वर्ष बितिसक्दापनि उनि मैथिलहरुको घर घरमा गुँंजित छन् । साँंचै उनि मैथिलीका महाकवि हुन्, जस्को सामथ्र्यमा गर्व गर्न  सकिन्छ ।गत हप्ता जनकपुरमा विद्यापति पुरस्कार वितरण समारोहमा वक्ताहरुले बोलेका धारणाहरु त्यसो त सामान्य नै थिए । तर साहित्यिक प्रवृत्तिको दृष्टिले केही विचारणीय विषय पनि थिए । विशेषतः जब मैले विद्यापति प्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण राखँें , त्यसपछि केही वक्ताहरुले यसलाई स्प्र्श गरी आफ्नो धारणा राखेका थिए , जस्को सार थियो विद्यापति अनालोच्य छन्, उनको आलोचना गर्नु मानौ महापाप हो । विद्यापतिलाई उनको समकालिनतामा हेर्नु पर्दछ । अझ मैले आफूलाई अनिश्वरवादी, देवत्वमा विश्वास न राख्ने बरु मानव र मानवीय सौर्यमा विश्वास राख्ने तथा श्रमजीवी वर्गको पक्षधर भनेपछि मेरा धारणाहरु उनिहरुको निशानामा पर्नु त स्वाभाविक नै थियो । कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि जो आफूलाई माक्र्सवादी भन्न रुचाउँंथे उनले त ध्वस र निर्माण बीच पुनर्निमाणको व्याख्या गर्दै देवत्वको द्वन्दवादी निशाना परोक्षरुपमा मतिर तेस्र्याउनुपनि रमाइलै थियो । सामान्यतः हेर्दा मैले राखेका वा कार्यक्रमा उपस्थित अन्य वक्ताहरुले राखेका विषयहरु प्रत्यक्षतः विद्यापतिप्रति केन्द्रित रहेपनि यथार्थमा यो साहित्य र साहित्यको सृजनशीलता, दुबै भित्रको प्रवृत्तिसंग जोडिएको विषय हो । साहित्य मानवीय जीवनमा उपस्थित कार्यव्यापार, यसलाई माक्र्सवादी भाषामा भनौभने मानवीय जीवनको सहजता र जटिलताको द्वन्दात्मक स्थितिको कलात्मक अभिव्यक्ति हो । वस्तुतः साहित्य जीवन र जगतबारे मानवीय मनमा बनेको भावचित्रको अभिव्यक्ति हो । प्रकृत्तिसंगको लाखौँं वर्षको सहयात्रा र द्वन्दमा मानवको अनुभूति, धारणा र विचारको विकासले जीवन र जगतबारे दुई सत्ताको दृष्टिकोण विकसित गरायो — इहलोक (भौतिक जगत) र परलोक –पारलौकिक अथवा अभौतिक जगत) । यहाँं यो बुझ्नु रुचिकर हुनेछ कि यो परलोकको धारणापनि भौतिक मानिसहरुले गरेका हुन् । यी दुबैलोकका वैचारिक व्याख्या, विश्लेषण र संश्लेषणहरु विकसित भए । यी सबैलाई हामी मानव मनको दुई दिशा भन्न सक्दछौँं । अनुभूति, धारणा र विचारको लामो यात्राले विचारलाईपनि विशिष्ट भौतिकतामा परिणत गरिदियो, जसलाई हामी दर्शन, धर्म, राजनीतिक विचार, सामाजिक विचार, नैतिकता, मानवीयता, वर्गीयता, वर्गसंघर्ष, वर्गसमन्वय, का्रन्ति, शान्ति, आशा, निराशा, उत्साह, कुंठा, विभत्सता, प्रेम, घृणा, धार्मिकता, नास्तिकता, अनिश्वरवाद आदि विविधरुपमा वैश्विकस्तरमा र मानवीय गुणको रुपमा अभिव्यक्त भएको पाउँंदछौँं । साहित्यले यिनै विषयहरुलाई कविता, कथा, नाटक आदि विविध विधाको माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्दछ ।  साहित्यकारलेजीवन र जगतलाई अभिव्यक्त गर्दछ भन्ने कुरा पहिले नै भनियो । जब साहित्यकारले आफूभित्र रहेको मनोभाव अथवा मनोजगतलाई बाहिरी जगतसंग तादात्म्य स्थापित गराउँंदछ , उसको सृजनामा भौतिकता, मानवीयता, मानवीय पीड़ा र निदानको कारकतत्व भौतिक जगतमै अभिव्यक्त भइरहेको हुन्छ । र जब साहित्यकारले समग्र मानवीय अस्तित्वबोध, मानवीय पीड़ा र त्यसको निदानको कारकतत्व कुनै पारलौकिकतामा खोज्न थाल्दछ , उसको सृजनामा अभौतिक काल्पनिकता, वायवियता, निरीहता, मानवीय अस्तित्वहीनता आदि अमानवीयता देखिन थाल्दछ । यस प्रकारका रचनाहरुले मानवीय पीड़ाबाट मुक्तहुन मानवीय प्रयासहरु भन्दापनि पारलौकिक परनिर्भरता र अलौकिकको स्तुतिमा भरपर्न तर्फ प्रेरित गर्दछ । यहाँं मननीय के छ भने साहित्य जुनसुकै भएपनि, उसको अन्तिम लक्ष्य सुख नै हो । सुख अर्थात दु?खबाट मुक्ति अर्थात आवश्यकताको संसारबाट मुक्त भएर स्वतन्त्रताको संसारमा रमाउनु । तर आवश्यकताको संसारबाट मुक्त कसरी हुने प्रश्न मुख्यतः दार्शनिक प्रश्न हो , जसको कलात्म्क व्याख्या र उत्तर खोज्ने काम साहित्यले गर्दछ । ती रुपबादी र कलावादी साहित्यकारहरुसमेत जस्ले साहित्यमा तटस्थको कुरा गर्दछन्, उनिहरु समेत साहित्य मनोरञ्जनको निमित्त हो भन्न छुटाउँंदैनन्अर्थात् उद्देश्य भन्न छुटाउँंदैनन् । साहित्यको भौतिकवादी धारा प्रकृत्तिवाद, स्वच्छन्दतावाद र अराजकतावाद हुँंदै प्रगतिवादमा विकास ग¥यो । आफैद्वारा निर्मित देवत्वसंग गँंठजोड गरेको राजनैतिक सत्ता (जस्ले समाजका धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक सबै आयामहरुलाई नियन्त्रित गर्दछ) मानवको पीड़ाको मूख्य कारकतत्वमा विकसित भएपछि पीड़क विरुद्धको सर्वतोमुखी संघर्षमा विजय प्राप्त गरेपछि मात्र सुखको अनुभूति गर्न सकिन्छ भन्ने अवधारणा र मानवीय श्रम र सौर्यमा विश्वास गर्ने आलोचनात्मक यथार्थवाद र अझ त्यसभन्दा माथीसमाजवादी यथार्थवादमा यसले आफूलाई विकसितगरायो । एउटा अध्यात्मवादी वा पारलौकिकतावादी र काल्पनिक भौतिकवादीभन्दा भिन्न प्रगतिवादीहरुले साहित्यको विषय र पात्रहरुको प्रस्तुति देवत्वको महिमागान भन्दापनि विचार होस वा सत्ता, पीड़ाका सबै श्रोत कारकहरुको विरुद्ध मानवीय संघर्षमा रत् समुदाय, पात्र र विचारलाई केन्द्रमा राख्दछ । अतः प्रगतिवादी साहित्यकारहरु र साहित्यहरु मानवीय र एउटा पीड़ामुक्त मानवीय समाजको निर्माणको पक्षमा सार्थक हुने गर्दछन् । साहित्यबारे यस समग्र विमर्शको सार के हो भने साहित्यका दूईवटा धाराहरु हुन्छन् । एउटाको केन्द्रमा अलौकिक देव र अभौतिकता हुन्छ भने अर्कोको केन्द्रमा मानव र भौतिकता हुन्छ । आध्यात्मिक साहित्यकारका सृजनाहरुमा खुशी, निरासा, कुन्ठा , त्रासदी, मुक्ति र शान्ति सबै अलौकिकतामा नै समर्पित हुन्छ, यसले निष्कामता र अगतितिर प्रेरित गर्दछ । त्यसतै भौतिकवादी विशेष गरेर प्रगतिवादी साहित्यकारको सृजनामा खुशी, आशा, उत्साह, क्षोभ, घृणा, आक्रोश, वर्गसंघर्ष, समाजवादी स्वप्न, पराजय, विजय, मानवीय सौर्य र संघर्ष सबै मानवीय हितप्रति समर्पित हुन्छ । यसले निराशा, कुन्ठा र अगतिशीलतालाई घुणा गर्दछ भने सम्पूर्ण अर्थमा मानवीय समाजको निर्माणको निम्ती संघर्ष गर्न प्रेरित गर्दछ । साहित्यका यी दुई दृष्टिकोणहरु एतिहासिक प्रक्रियामा, आध्यात्मिक दृष्टिकोण कयौँंपटक मानवीय धारा नजिक आएकोपनि देखिन्छ । यया, बुद्ध दर्शनबाट प्रभावित सहजानन्दका पक्षधर देहवादी सरहपा र भुसुकपालगायत देहवादी र सहजयानी सिद्ध साहित्यकारहरु, कबीर आदिलाई लिन सकिन्छ । श्रमजीविपक्षधर माक्र्सवादी विचारको विकास र सोभियतसंघमा मजदूरहरुले साम्यवादी समाजको लक्ष्य लिएर विद्रोह गरेर राज्य स्थापना गरेपछि कयौ कलावादी मानवीय साहित्यकारहरु समेत समाजवादी र साम्यवादी स्वप्न बोकेको प्रगतिवादी साहित्यिक विचार र प्रवत्तिको नजिक आएको देखिन्छ । यसमा अँंग्रजी साहित्यका प्रसिद्ध प्रकृतिवादी स्वच्छन्दतावादी वर्ड्सवर्थ देखि हिन्दीका रविन्द्रनाथ टैगोर र नेपालीभाषाका महाकवि लक्ष्मीपसाद देवकोटा समेतलाई लिन सकिन्छ । अब प्रश्न उठ्दछ, साहित्यको यस प्रवृत्तिगत यात्रामा मैथिली भाषाका महाकवि विद्यापति कहाँं पर्दछन् । महाकवि विद्यापति मैथिली साहित्यको ऐतिहासिक यात्रामा कलाको दृष्टिले सबैभन्दा माथिल्ला मानदण्ड हुन् भन्नेमा कसैको विमति छैन । कला र साहित्यिक सामथ्र्यको दृष्टिले उनि अद्वितीय हुन् भन्नेमापनि कुनै संशय छैन । तर कवि विद्यापतिको गीत र कवितामा निहित विचारहरु अनालोच्य हुन त ? कयौँं समालोचकहरुले उनलाई कला र विचार दुबैमा सम्पूर्ण कविभन्दछन् । कयौँंले उनको कवितामा अतिशय मात्रामा रहेको स्तुति, निरीहता र अति श्रृङ्गारिकतालाई तत्कालिनमा अर्थात विद्यापतिको कालखण्डमा राखेर विचार गर्नुपर्ने आग्रह राख्दछन् । गत हप्ताको विद्यापति पुरस्कार कार्यक्रममा समेत यस प्रकारका विचार पोखिएका थिए । यसैगरि एउटा पक्षले विद्यापतिलाई देवत्वकरण गरेर उनमाथीको सबैप्रकारको आलोचनालाई निषेध गर्न चाहन्छन् । गतिशील संसारमा कुनैपनि विचार आलोचनाभन्दा पृथक हुन सक्दैन । विद्यापतिपनि हुन् सक्दैनन् । तर यसोभनि रहँंदा उनको कला र साहित्यिक सामथ्र्य प्रति असम्मानको अर्थमा बुझिन्छ भने त्यो गलत र बुझाईको दरिद्रपना हुनेछ । विद्यापति एउटा धर्मभीडू चेतनाका श्रृङ्गारिक कवि हुन् । मैले यसो भनिरहँंदा मैथिलीभाषाका प्रसिद्ध र मेरापनि श्रद्धेय प्रगतिशील स्वफर्त कवि यात्री ( हिन्दीका नागार्जुन, बैद्यनाथ झा)को रोष सहनु पर्ने हुन्छ । उनले विद्यापतिलाई राज दरबारका रंग रागका श्रृङ्गारिक कवि भन्नेहरुलाई वायू विकारग्रस्त उग्रवाम भनेका छन् । तर यति भनेर पनि विद्यापतिको गीतहरुमा प्रयुक्त विविध नग्न बिम्बहरुको माध्यमबाट नायिकाको नख शिख बर्णन, राजा शिवसिंह, रुपनरायन, लखिमादेवी, कृष्ण, राधा, आदिको श्रृङ्गारिक वर्णन जस्ले कामातुर आनन्द (इरोटिक प्लेजर) बाहेक अन्य कुनै मानवीय आनन्द सृजना गर्दैन, भन्ने तथ्यलाई उपेक्षा गर्न सकिँंदैन । न त यसले कुनै आध्यात्मिक समर्पणको भाव नै उत्पन्न गर्दछ ।  शायद यसैले होला, जनकवि यात्रीले विद्यापतिलाई श्रृङ्गारिक कवि भन्नेलाई उग्रवामपन्थी भनेपनि आफूपनि सांकेतिक आलोचना गर्नभने बाध्य भएका छन् । उनको आलोचनापनि रोचक छ ः।।।दिक्कदारीमा कहिले काहीँं कवि कोकिल र उनको भनिता–टंकित मालिक मलिकाइनको सामन्ती सत्य सुहाउँंदैन, तर यसमा बिचरा विद्यापतिको के दोष ?” (यात्री समग्र ÷राजकमल प्रकाशन, २००३) वस्तुतः यसलाई महाकविप्रति जनकविको कविसुलभ आसक्ति मात्र भन्न सकिन्छ । होइन भने विद्यापतिका कोमल कान्त पदावलीको सरल अनुवाद सार्वजनिक स्थलमा सुनाउन गाहे छ । यहाँं केही उदारण प्रस्तुत छ, अनुवाद आफै गर्नुस— ।।।भुज कुच चाप, जीव जौँं साठ, कुच कंचन कोरी काठ”।।।दिने दिने उन्नत पयोधर पीन । बाढ़ल नितम्ब माझ भेल खीन ।।”क्नक लतापर श्रीफल बेढ़ल, बीजू गरल बहुभाती ।।“कुच युग चारु चकेबा , निञकुल मिलत आनि कोने देवा ।ते शंका भुज पाशे, बाँंधि धरिअ उडि़ लागत अकासे ।।““सजनी निहुरि फुकु आगि, तोहर कमल भमर देखल मदन उठल जागि ।”र अन्तिम,“विद्यापति कवि गाओल रे, रस बुझ रस मन्त, रुप नराएन नागर रे लखिमादेवी कन्त । ”विद्यापतिका प्रायः सबै श्रङ्गारिक गीतहरुमा यस प्रकारका बिम्बहरु भरिएको छ । अतः उनि एउटा सिद्धहस्त श्रृङ्गारिक कवि हुन् भन्ने तथ्यलाई अस्वीकार्नु सूर्यलाई हत्केलाले छेक्नु सरह हुनेछ ।विद्यापतिले शिव, भोला र महादेवलाई केन्द्रमा राखेर लेखेका केही गीतहरुमा त केहीमा भक्त विद्यापतिले इष्ट महादेव र पार्वतीको दाम्पत्य चित्रको माध्यमबाट गाहस्र्थजीवनका तत्कालीन चित्र उतारेको पाइन्छ, भने केहीमा आफूलाई अधम मानेर मुक्तिको निम्ती निरीह स्तुतिहरु छन् । मेरो दृष्टिमा विद्यापतिका श्रृङ्गारिक भन्दा नचारी र महेशवाणीहरुमा केही अंशमा मानवीय जीवनका जटिलता, गरीबी, उपेक्षा आदि उदास भावहरु उद्धृत भएका छन् । तर यसको निदानभने उनि मानवीय प्रयासमा नभई आधिभौतिकतामा खोज्दछन् — कखन हरब दुःख मोर हे भोला नाथ । यस अर्थमा उनलाई मानवीय स्वाभावको श्रृङ्गार र उदास भावको गायक भन्न सकिनछ । समग्रमा विद्यापति श्रृङ्गार र स्तुतिका कवि हुन् । निश्चितरुपमा उनका कविता र गीतहरु तत्कालीन परिवेशमा लेखिएका छन् । वर्तमानमा यसको वैचारिक निष्कर्ष पुरातन छ , तर उनको कोमल बिम्ब र कलाको मानदण्ड चरमोत्कृष्ट छ । यस अर्थमा उनि अद्वितीय छन् । त्यसैले त छ सय वर्ष बितिसक्दापनि उनि मैथिलहरुको घर घरमा गुँंजित छन् । साँंचै उनि मैथिलीका महाकवि हुन्, जस्को सामथ्र्यमा गर्व गर्न  सकिन्छ । 

जनकपुरधाम । प्रदेश २ का समाजिक विकास मन्त्री नवल किशोर...

बीरगंज : रास्ट्रलाई सक्षम,समर्थ एवं समृद बनाउने उद्देश्यका साथ नेपालमा...

वीरगंज । वीरगंज महानगरपालीका वडा नम्बर १६ स्थीत नेपाल...

काठमाडौंः कञ्चनपुरको भीमदत्तनगरपालिका–२ का १३ वर्षीया निर्मला पन्तका बुबाआमाले लामो...

जनकपुरधाम । भारतीय वाणिज्य दूतावास वीरगञ्जको आयोजनमा शुक्रवार राती जनकपुरधाममा...

जिल्ला महोत्तरी औरही नगरपालिका-४ रेडक्रस टोल नजिकै जंगली जनावर...

महोत्तरी । जिल्ला महोत्तरी औरही नगरपालिका-९ स्थित ईनर्वा टोल नजिक...

कञ्चनपुर । कञ्चनपुरको भीमदत्तनगरपाकिला –२ कि १३ वर्षीया किसोरी निर्मला...

बीबीसी । बुधबार भारतको मध्यप्रदेशको मुरैना जिल्लामा एक व्यक्तिले श्रीमतीको...

गौर: रौतहटको चन्द्रनिगाहपुरमा हुने अनर्तराष्ट्रिय कराँते प्रतियोगितामा सहभागिहुने आयोजक टिमका...

गौर : निर्माणाधीन पुलको कामनै बन्द गरेर हिंडेको पप्पु कन्स्ट्रक्सनले...

रौतहटमा विभिन्न कार्यक्रम गरी विश्व मात्रृ भाषा दिवस मनाइएका छन...

गौरको ऐतिहासिक मैदानको रुपमा रहेको गौर राईस मिलको जग्गा...

काठमाण्डु । नेपाली काँग्रेस भित्रको गुटबन्दी सतहमा आएको छ ।...

मलंगवा । विवाहमा चर्को आवाज गर्ने डी जे रथ सर्लाहीको...

राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले छोरी शिक्षाको लागी प्रदेश २ सरकारले...

गुलरिया नगरपालिका–१२ मा बर्थिङ सेन्टर स्थापना भएको छ । सो...

वीरगन्ज महानगरपालिका नगर प्रमुख विजय कुमार सरावगीले कृषि...

मलंगवा । सर्लाहीको कौडेना गाउँपालिका-३ फुलपरासीमा हुन लागेको श्री...

रन्जन यादव : प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेपाली काग्रेसका सभापती...

महोत्तरीको गौशाला उद्योग वाणिज्य संघको नेतृत्वमा रामराजाप्रसाद साहका प्यानल विजयी...

गौशाला । मोटरसाईकल चोरी गरेको आरोपमा पक्राउ परेका ३...

जनकपुरधाम । धनुषा जिल्लाको विदेह नगरपालिका वडा नम्बर ३ कर्माही...

नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले वीपी र जीपी बाहेकका कोईरालाहरुको...

नाममा के छ र ? धेरैले भन्ने गरेको र सुनिएको...

सिरहा जिल्लाको धनगढीमाई नगरपालिका र गोलबजार नगरपालिकामा छुट्टाछुट्टै दुई बालिका...

जनकपुरधाम । जनकपुर–जलेश्वर सडख मण्डबाट प्रहरीले चेकजाँचको क्रममा लागुऔषधसहित तीन...

सवारी चालक अनुमतिपत्र (लाइसेन्स) बनाइदिने नाममा ५ लाख ठगी...

जनकपुरधाम । धनुषाको गणेशमान चारनाथ नगरपालिकामा महिला हिंसा न्युनिकरणमा सरोकारवालाहरुको...

अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्र (इन्सेक) प्रदेश २ ले नेपाल...

धनुषाको मिथिला नगरपालिका ३ हरिहरपुर टोलकी एक ११ वर्षिया...

साना किसान कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड दिगम्बरपुरको १६ औं...

महोत्तरी । निल गाई मारेको आरोपमा महोत्तरीमा १ जना पक्राउ...

जनकपुरधाम । प्रहरीले बलात्कार अभियोगमा एकजना भारतीय नागरिकलाइ पक्राउ गरेको...

सुरक्षाफौजले गत हप्ता पुलवामामा भएको आत्मघाती आक्रमणको प्रमुख योजनाकार मानिएका...

धनुषा जिल्लाको मिथिला नगरपालिका वडा नम्बर ३ हरिहरपुरमा गत...

बैतडी : करेन्ट लागेर बैतडीमा आज बिहान एक विद्युत् कर्मचारीको...

जनकपुरधाम : प्रदेश २ का मुख्यमन्त्री लालबाबु राउतले ६९ औं...

चितवन : भरतपुर महानगरपालिका–२३ मा सोमबार राति कारको ठक्करबाट एकको...

सुर्खेत : कर्णाली प्रदेश सरकार भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी...