Mon, 21 Jan 2019
ताजा समाचार
‘समुदाय-प्रहरी साझेदारी’ कार्यक्रम अन्तर्गत कपडा वितरण || गोलबजारमा नेपाल रेडक्रस उपशाखा भवन शिलान्यास || उप–महानगरपालिका र खानेपानी ढल व्यवस्थापन विभाग विच वैठक सम्पन्न || डा केसीको माग पूरा || केन्द्रीय कारागारमा १३ कैदीबन्दीको मृत्यु || फ्रान्समा सरकार विरोधी आन्दोलन झन चर्कियो, राष्ट्रपतिको राजीनामा माग || एएफसी यूथ-२३ च्याम्पियनसिपः पहिलो खेलमा नेपालले ओमानसँग खेल्ने || स्वस्थानी व्रत सुरु, शालिनदीमा माधवनारायणको मेला || चितुवाको छालासहित युवक पक्राउ || तीन वर्षदेखि फरार मुर्ति चोर प्रहरीको नियन्त्रणमा || दुर्गम बस्तीको विद्यालय नमूना बन्दै || प्रधानमन्त्री ओली दोहामा || दाइजोकै कारण दुई वर्षिया छोरी र आमाको हत्या , सासु || नेपाल राष्ट्र बैंकद्वारा भारतीय नोटमा प्रतिबन्ध || मधेशी आयोगमा दत्त || लहानमा भव्य साँस्कृति कार्यक्रम हुने || श्रीमतीको हत्या गरी आत्महत्या || १२ दिनदेखि अनशनरत डा. केसीको स्वास्थ्य ‘उच्च जोखिम’मा || आगलगीबाट अठार लाख क्षति || तराईका प्रसिद्ध धनुषाधाम मकर मेला शुरु || सीके राउतका चार कार्यकर्ता पक्राउ || चौतर्फी विरोधका विच वरियारपट्टी गाउँपालिकामा दोस्रो गाउँसभा सम्पन || करेन्ट लाग्दा घटनास्थलमै दुईको मृत्यु || बलिदानी दिवसकै दिन राजपा निकट राष्ट्रिय विद्यार्थी संघ जनकपुरका नगर || सवारी दुर्घटनामा चारको मृत्यु, तीन घाइते || मिथिलामा लाईको प्रयोग || मोटरसाइकलको ठक्करबाट बालिकाको मृत्यु || माेबाइलकाे पासवर्ड नदिँदा श्रीमतीले श्रीमानलाई जिउँदै जलाइन् || घटनाबाट वनमन्त्री दुखी || चैत्र मसान्त भित्रमा पर्सा जिल्लालाई खुलादिशा मुक्त जिल्ला घोषणा गर्ने || सवारी साधनहरुको मेकानिकल चेक जाँचतथाचालकहरुको स्वास्थ्य परिक्षण || सरकारी अस्पतालमा औषधिको अभाव || वन सखाप पार्न लागेको प्रदेश मन्त्रीको आरोप || रेल खरिद गर्न सरकारको सैद्धान्ति सहमति || बेलायतकी महारानीका पति फिलिप सवारी दुर्घटनामा घाइते || बार्सिलोना कोपा डेल रे फुटबलको क्वाटरफाइनलमा || स्वास्थ्य अवस्था गम्भीर भएपछि डा. केसीलाई राति काठमाडौं ल्याइयो || २ करोड लागतमा अश्वमेध यज्ञ || वरियापट्टी गाउँपालिकामा संघर्ष समितिद्धरा धर्ना : कामकाज प्रभावित || सहारा विकास बैंकको सूचीकरण खारेज भएपछि कारोबारमा गिरावट ||
मिथिलाको अर्थतन्त्र

चैत्र १५, २०७३

डा. सुरेन्द्र लाभ


जीवनका विभिन्न पाटाहरु मध्र्ये आर्थिक’ पाटाले  वर्तमान युगमा अति महत्वपूर्ण स्थान राख्ने गरेको तथ्य प्रति कसैको विमति हुन सक्दैन । यहाँ मिथिला शब्दको प्रयोग जानी जानी गरिएको छ ।

किनभने दुई नम्बर प्रदेश लेख्न मन लागेन । मिथिला शब्दको इतिहास छ । यहाँको संस्कृतिमा पनि यो शब्द जिवितै छ ।

हुन सक्छ भविष्यमा पनि यस दुई नम्बर प्रदेशको नामाकरण मिथिला नै रहोस ।
भनिन्छ राजा दशरथ आफ्नो पुत्र्र  राम’ को वरियाती लिएर जनकपुर प्रवेश गरे र एउटा विशाल घरको अगाडी सबै वरियातीलाई रोके ।

घरको सम्पन्नता हेरेर उनलाई के भान भयो भने यही हो जनकको दरबार तर शोधपुछ गर्दा त्यो त एउर्टा   डोमर्’ को घर पो रहेछ । त्यति बेलाको मिथिला सम्पन्न थियो  भने तथ्य  यसबाट प्रमाणित हुन्छ । तर आजकै मिथिर्ला  दुई नम्बर प्रदेश’ अर्थात सप्तरी, सिरहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही रौतहट, बारा र पर्सा जिल्ला अति पछौटेपनको शिकार हुन पुगेको छ। सरकारी तथ्यांक अनुसार मानव विकास
सूचाकांकको आधारमा यी जिल्लाहरु कतिपय दुर्गम पहाडी जिल्लाहरु भन्दा पनि तल आइसकेको स्थिति छ । तसर्थ मिथिलाको अर्थतन्त्रको स्थिति र यसलाई माथि उकास्ने विषयमा गम्भिर चिन्ता र प्रयासको आवश्यकता छ ।
कृषि प्रणाली
कृषि यसक्षेत्रको जीविकोपार्जनको मूल आधार हो । अर्थतन्त्रसंग मात्र हैन यस क्षेत्रमा कृषि धर्म र संस्कृति संग जोडिएको विषय हो । सीता को जन्म पनि कृषि प्रणाली सँग सम्बन्धित छ ।

मिथिलाको संस्कृतिको सूक्ष्म ब्याख्या गर्ने हो भने प्रत्येक पर्व त्योहार कुनै न कुनै रुपमा कृषिसंग जोडिन जान्छ । तर यति महत्वपूर्ण क्षेत्र हुँदा पनि यहाँ किसानको हाल बेहाल छ । कृषिमा उत्पादकत्व घट्दो छ । सिंचाईको भरपर्दो व्यवस्था छैन । मल खादको समुचित व्यवस्था छैन। कृषि उपजको लागि बजार छैन । किसानको लागि कृषि जीवन निर्वाहमुखि छ ।

केही बर्ष पूर्व सम्म यी आठवटा  जिल्ला खाध्यान्न निर्यात गर्ने जिल्लाहरु मध्ये पर्थे भने आज खाध्यान्न उत्पादनमा न्यून जिल्लाहरुमा दर्जिएका छन ।

तर धेरै निराश हुनुपर्ने आवश्यकता छैन । केही उपायहरु अपनाएर यसमा सुधार गर्न सकिन्छ ।
    कोशी, कमला, बागमती जस्ता ठुल्ठुला नदीहरुलार्इ  जोडेर सिंचाईको राम्रो प्रवन्ध  मिलाउन सकिन्छ । यसबाट बाढी र सुक्खा दुवै समस्याको  समाधान हुन सक्छ । संग–संगै एउटै बाली धानको उत्पादनमा सीमित हुन गएको किसान बहुवालीमा सजिलै जान सक्छ ।

    यी आठवटा जिल्लामा खाध्यान्नवालीको अतिरिक्त तरकारी, टमाटर, तरबूज, आँप, ताडी जस्ता उत्पादनहरुलाई बढावा दिएर राष्टिय बजार कब्जा गर्न सकिन्छ। स्मरणीय के छ भने हाल तरकारी, टमाटर, आँप जस्ता उत्पादनले केही हदसम्म बजार लिएको पाइन्छ, तर तरबूज, ताडी जस्ता उत्पादनको ठूलो सम्भावना छ। कोकाकोला, पेप्सीकोला, फेन्टा, वीयर जस्ता बस्तुहरुलाई यिनीहरुले सजिलै विस्थापित गर्न सक्छ ।

    यी आठवटै जिल्ला अर्थात मिथिलालाई अर्गे्निक जोनं  को रुपमा विकसित गर्ने । आजभोली विश्वभर अर्गे्निक उत्पादनको धेरै माग छ । यस अवसरलाई छोप्नु पर्दछ । विषादिको प्रबेशलाई निषेद गराई अर्गे्निक कृषि प्रणालि प्रारम्भ गर्नु पर्दछ र यसलाई बजार व्यवस्था संग जोड्नु पर्दछ । यसबाट किसानहरुको आय अत्यधिक मात्रामा बढ्ने छ ।
उद्योगधन्दा
रोजगारी दिने सवभन्दा ठुलो क्षेत्र उद्योग धन्दा नै हुने गर्दछ । तर यहाँ परम्परागत घरेलु हस्तकलाका उद्योगधन्दाहरु धराशायी हुँदै गएको छ । आधुनिक उद्योग धन्दा विकासको लागि जविराजमा ‌‌औधोगिक क्षेत्र को निर्माण गरियो तर गति लिन सकेन । सरकारी लगानीमा स्थापित जनकपुर चुरोट कारखाना, विरगंज चीनी कारखाना जस्ता उद्योग धन्दा बन्द भए । हाल नीजी क्षेत्रबाट स्थापित उद्योग धन्दाहरु बारा र पर्सा जिल्लामा केन्द्रित हुन पुगेको छ ।

यसमा पनि कतिपय उद्योगको अवस्था उत्साहहीन छ । तसर्थ यस प्रकारको परिस्थितिले यस प्रदेशमा बेरोजगारीको गम्भिर समस्या उत्पन्न गरेको छ साथै यस क्षेत्रको आर्थिक समृदिमा पनि ग्रहण लागेको छ ।
तर सुधार गर्न सकिन्छ । जस्तै     यी आठवटै जिल्ला समथर भू भाग भएको र भारत को सीमाना सँग जोडिएकाले कच्चा मालको आयात गर्न र तयारी मालको निर्यात गर्न सजिलो छ ।
    हुलाकी मार्ग निमार्णधीन रहेको र विजुलीको समस्या न्यून हुँदै गएकोले पनि यस क्षेत्रमा उद्योग धन्दा फस्टाउने संभावना छ ।
    भारतीय सीमानाबाट विभिन्न जिल्लामा रेलको बडी लाइन आउने स्थितिले पनि उत्साहको अवस्था देखिन्छ ।
पर्यटन क्षेत्र
मिथिला क्षेत्रमा पर्यटनको पनि राम्रो संभावना छ । खासगरेर आर्थिक र सांस्कृतिक पर्यटनको लागि यो क्षेत्र अति महत्वपूर्ण छ । सप्तरीको सखडा, छिन्नमस्ता भगवती, सिराहाको सल्हेश, फुलवारी, जनकपुरको जानकीमन्दिर लगायत मठमन्दिर र तलाउहरु जलेश्वरको जलेश्वर महादेव, सर्लाहीको ठूलो ताल, बाराको सिम्रौनगढ र भगवती मन्दिर जस्ता अनेकानेक स्थलहरु छन् । यी स्थानहरुमा भारत र नेपालकै विभिन्न स्थानहरुबाट सजिलै आवत जावत गर्ने स्थिति छ । साथै यी सबै जिल्लाहरु पहाडको रमणीय क्षेत्रसंग जोडीएको हुनाले पर्यटकको बसाई अवधि लम्बाउन सजिलै सकिन्छ।
    तर बर्तमान अवस्था संतोषप्रद छैन । यसकालगि केही पाइला चाल्न सकिन्छ । यथा,    सरसफाई
    व्यापक प्रचार प्रसार
    काठमाण्डुको टुर प्याकेज संग जोड्ने     मिथिला भोजनको प्रबन्ध     मिथिला क्षेत्रको पहिचान झल्किने         उपहार सामग्रीको निर्माण    मिथिलाको संस्कृति, कृषि र उद्योगलाई         पर्यटन संग जोड्ने    खास गरेर माछा, मखान, ताडी, तरबूज, आँप जस्ता उत्पादनलाई पर्यटन संग जोड्ने
मानव साधन आर्थिक विकासको लागि सवभन्दा ठूलो साधन भनेको मानव साधन हो । विकासको जून मोडेलले मानवको क्षमताको पूर्ण उपयोग गर्दैन, त्यस्तो मोडेल कहिले पनि उपयुत्त हुन सक्दैन ।

नेपालको कुल जनसंख्या २,६४,९४,५०४ ( वि.सं २०६८ को जनगणना अनुसार ) मध्ये मिथिला क्षेत्रमा जम्मा ५४,०४,१४५ जनसंख्या बसोबास गर्दछन् ।

मिथिला क्षेत्रको कुला जनसंख्या मध्ये काम गर्ने उमेर समूह अर्थात १५ देखी ५९ बर्ष सम्मका कुल २९,१४,७९२ पर्दछन् । यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने यस क्षेत्रमा आर्थिक रुपमा सकृय हुन सक्ने जमात आधी भन्दा बढी रहेको छ । जनशक्तिमा यो क्षेत्र समृद्द रहेको छ ।

    तर स्वास्थ्य र शिक्षामा अत्यधिक पछौटेपन रहेकाले मानव संशाधनको समुचित उत्पादन गर्न सकिएको छैन । अर्को्तिर बैदेशिक रोजगारीमा  यस क्षेत्रबाट अत्यधिक मात्रामा युवाहरु गईरहेका छन् । धनुषा जिल्ला सम्पूर्ण देशमै यस दृष्टिकोणबाट प्रथम रहेको छ । यस प्रदेशको समुचित आर्थिक विकासक लागि मानब साधानको समुचित ब्यवस्थापन आबश्यक देखिन्छ, यथा –     बैदेशिक राजगारीमा युवाहरुको बढ्दो पलायनले गर्दा कृषि श्रमिकको न्यूनता हुँदै गएको छ ।

यसले गर्दा कृषि कार्य नराम्रो संग प्रभावित हुन गएको छ । विदेश पलायन हुनबाट रोक्न र विदेश गएकाहरुलाई फर्काउन आवश्यक छ ।

यसको लागि कृषि कार्यलाई आकर्षक बनाइनुका साथै पूर्बाधार विकासमा र उद्योग धन्दामा यहाँका श्रमिकलाई प्राथमिकता दिइनु आबश्यक छ ।
    बिप्रेषणबाट प्राप्त आयलाई स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित घरेलु उद्योगमा लगाइने व्यवस्था गर्न आवश्यक छ । यसबाट महिलाहरुको रोजगारी बढ्नुका साथै आयमा विस्तार हुनेछ ।

    यस क्षेत्रमा स्वरोजगार संग जोडेर पाठ्यक्रमको निर्माण आवश्यक छ । यस्तै स्वास्थ्य सेवालाई ग्रामिण क्षेत्रमा विस्तार गरिनु पर्दछ ।

यी सवै प्रयासहरुका लागि तदनुरुपको देशको आर्थिक नीति आवश्यक छ । आर्थिक नितिलाई व्यवहारमा उतार्न त्यो भन्दा पनि जरुरी छ । किन भने सम्पूर्ण देशमै सुशासनको अवस्था अति दुर्बल छ । चारै तिर भ्रष्टाचार ब्याप्त छ । प्रशासन फितलो छ ।

शान्ति सुरक्षा कमजोर छ । आम जनताको मनोबल क्षीण छ । तर पनि यस क्षेत्रको आर्थिक समृदि गर्नु छ  भने यी सबै बाधा अबरोधलाई पार गर्नै पर्दछ ।

जनकपुरधाम : ‘समुदाय-प्रहरी साझेदारी’ कार्यक्रम अन्तर्गत जिल्ला प्रहरी कार्यालय...

सिरहा : नेपाल रेडक्रस उपशाखा गोलबजारको विधिवत रुपमा भवन शिलान्यास...

जनकपुरधाम । जनकपुरधाम उप–महानगरपालिका र खानेपानी ढल व्यवस्थापन विभाग...

काठमाडौँ : स्वास्थ्य राज्यमन्त्री सुरेन्द्र यादवले अनशनरत प्राध्यापक डा...

काठमाडौँ : नेपालकै सबैभन्दा ठूलो कारागारका रुपमा रहेको केन्द्रीय कारागारमा...

फ्रान्समा सरकार विरोधी आन्दोलन झन् चर्कंदै गएको छ ।...

काठमाडौं । एएफसी यूथ–२३ च्याम्पियनसिप फुटबलका लागि छनोट चरणको खेल...

पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि माघ शुक्ल पूर्णिमासम्म गरिने स्वस्थानी व्रत आजदेखि...

सुर्खेत : कर्णाली प्रदेशको राजधानी वीरेन्द्रनगर सुर्खेतमा आइतबार ध्वाँसे चितुवाको...

डोल्पा : डोल्पामा एक थान बुद्धमूर्ति चोरी गरी फरार रहेका...

डडेल्धुरा : डडेल्धुराका दुर्गम बस्तीका सामुदायिक विद्यालय नमूना बन्दै...

भ्रमण टोली आजै स्वीट्जरल्याण्डको जुरिचतर्फ प्रस्थान गर्ने कार्यक्रम रहेको छ...

जनकपुर उपमहानगरपालिका ४ की दुई वर्षिया गौरी शर्मा र...

अब नेपाल राष्ट्र बैंकले सर्वसधारणलाई १ सय दरको भन्दा माथिको...

जनकपुरधाम । मधेशी आयोगको अध्यक्षमा धनुषाका डा विजय दत्तको...

सिरहाको लहानमा आउदो माघ २६ गते भव्य साँस्कृति...

कैलाली । कैलालीको जानकी गाउँपालिका–७ गोलौरीमा प्रेमलाल चौधरीले श्रीमतीको हत्या...

काठमाडौं । चिकित्सा शिक्षा सुधारको माग राखेर १२ दिनदेखि आमरण...

सर्लाही : घरमा बालेको घुरबाट आगलगी हुँदा बलरा नगरपालिका–८...

धनुषाधाम : जिल्लाको पूर्वी उत्तरी क्षेत्रस्थित धनुषाधाममा माघ...

राजविराज । सप्तरीबाट सीके राउत समर्थक चार जना कार्यकर्ता पक्राउ...

लहान । सिरहा जिल्लाको वरियारपट्टी गाउँपालिकाले दोस्रो ऐतिहासिक गाउँसभा...

जनकपुरधाम : जनकपुरधाममा करेन्ट लागेर घटनास्थलमै दुई जनाको...

जनकपुरधाम : राजपा निकट राष्ट्रिय विद्यार्थी संघ जनकपुरका नगर उप-सभापति...

सर्लाही : सर्लाही जिल्लामा आज बिहान भएको छुट्टछुट्टै सवारी...

गोपाल बराल ,बर्दिवास : ‘खाजा खाउँ...लाई, सनेस (कोसेली)...

अछाम : अछामको कमलबजार नगरपालिकामा मोटरसाइकलको ठक्करबाट एक बालिकाको मृत्यु...

काठमाडौं : आफ्नाे माेबाइलकाे पासवर्ड निदिँदा श्रीमतीले श्रीमानलाई जिउँदै...

जनकपुरधाम । प्रदेश २ को उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण...

वीरगन्ज : पर्सा जिल्लालाई चैत्र मसान्तसम्ममा खुलादिशा मुक्त जिल्ला घोषणा...

जीतपुर : सवारी दुर्घटना न्युनिकरणकोलागि सवारी साधनहरुको मेकानिकल...

सिरहा : सिरहाको बरियारपट्टी गाउँपालिकामा रहेका सरकारी अस्पतालमा औषधिको...

जनकपुरधाम । प्रदेश २ का उधोग पर्यटन, वन तथा वातावरण...

भारतको जयनगरदेखि जनकपुरधाम सम्म पहिलो चरणमा सञ्चालन गर्न नेपाल सरकारले...

लण्डन । बेलायतकी महारानी एलिजाबेथ द्वितीयका पति फिलिप एक...

काठमाडौं । लेभान्तेलाई पाखा लगाँउदै बार्सिलोना स्पेनिस कप अर्थात कोपा...

काठमाडौं : चिकित्सा शिक्षा सुधारको माग गरेर १६ औं...

वीरगन्ज । अश्वमेध गायत्री महायज्ञको तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको छ...

सिरहाको वरियापट्टी गाउँकार्यपालिकाको प्राङगनमा संघर्ष समितिले आज देखि कामकाज प्रभावित...

सर्लाही : देव विकास बैंकसँग मर्जरको प्रकृयामा रहेको सहारा...