Tue, 25 Sep 2018
ताजा समाचार
आजदेखि सोह्रश्राद्ध सुरु || सडक निर्माणका लागि धर्ना || राजस्व असुलीमा भारी बृद्धि || 'विद्यार्थीको वृत्ती विकास’ सम्बन्धी पाँचौ कन्भेन्सन || राजपा नेपालको बैठक ११ गते || जनकपुरका अभियानीहरु झाडापखाला प्रभावित क्षेत्रमा || स्थानीय तहको अधिकार खोसिदै || डा भूसालद्धारा मितेरीपुल र बालगृहको स्थलगत निरिक्षण || श्रीमती बनाउँछु भनेर किशोरीलाई बलात्कार गर्ने युवक पक्राउ || एसिड पीडित दासको मृत्यु || बाल विवाह विरुद्द जनचेतना कार्यक्रम सम्पन्न || बालिका बलात्कृत || नदीमा डुबेर बालकको मृत्यु || सरकारको अधिनायकवादी शैलीलाई असफल पार्नुपर्छ : देउवा || महोत्तरीमा भन्सार छलेर ल्याएको १७ लाखको सामान बरामद || शिक्षकको परीक्षाका कारण विद्यालय बन्द || डेरी उद्योगबाट तीस हजार युवालाई रोजगारी || चप्पल उद्योगमा श्रम शोषण || प्रदेशको नामांकन र राजधानीमा विवाद || एसिड प्रहारबाट घाइते युवतीको मृत्यु || माल्दिभ्सको राष्ट्रपतिमा विपक्षी दलका उम्मेदवार सोलिहलाई अग्रता || बार्सिलोना बराबरीमा रोकियो || सुचनाको माँग गर्दै राष्ट्रिय विद्यार्थी संघ रिले अनशनमा || मदिरा पिउन आउने भारतीयका कारण होहल्ला र असुरक्षा || अपांग दाजु भाईलाइ राज्य मन्त्रीले गरे सहयोग || प्रहरीका टाउँको दुखाई , लागुऔषध प्रयोगकर्ता बालकहरु || प्रहरी जवानद्वारा आत्महत्या || घाँटी रेटिएको अवस्थामा एक युवक फेला || नायब सुब्बाको दुर्घटनामा निधन || भिठ्ठामोड–जलेश्वर–जनकपुर सडक निर्माणमा ढिलाइ || प्लास्टिक घरभित्र तरकारी खेती || पत्रकार राहत कोष स्थापना || लिभरपुल इङ्लिस प्रिमियर लिग फुटबलको शीर्ष स्थानमा || नेपाल प्रहरीको छवि धुमिल बन्दै || वडा अध्यक्षव्दारा ज्ञापन || खोलामा डुबेर एक जनाको मृत्यु || बारापर्सामा पेट्रोलियम पदार्थको अभाव || नगरस्तरमा बालबालिकाकोलागी अनिवार्य बजेट विनियोजन गरिने : || मुख्यमन्त्री राउतद्वारा राहत प्रदान || अमेरिकामा एक नेपालीसहित तीनको हत्या ||
मिथिलाको अर्थतन्त्र

चैत्र १५, २०७३

डा. सुरेन्द्र लाभ


जीवनका विभिन्न पाटाहरु मध्र्ये आर्थिक’ पाटाले  वर्तमान युगमा अति महत्वपूर्ण स्थान राख्ने गरेको तथ्य प्रति कसैको विमति हुन सक्दैन । यहाँ मिथिला शब्दको प्रयोग जानी जानी गरिएको छ ।

किनभने दुई नम्बर प्रदेश लेख्न मन लागेन । मिथिला शब्दको इतिहास छ । यहाँको संस्कृतिमा पनि यो शब्द जिवितै छ ।

हुन सक्छ भविष्यमा पनि यस दुई नम्बर प्रदेशको नामाकरण मिथिला नै रहोस ।
भनिन्छ राजा दशरथ आफ्नो पुत्र्र  राम’ को वरियाती लिएर जनकपुर प्रवेश गरे र एउटा विशाल घरको अगाडी सबै वरियातीलाई रोके ।

घरको सम्पन्नता हेरेर उनलाई के भान भयो भने यही हो जनकको दरबार तर शोधपुछ गर्दा त्यो त एउर्टा   डोमर्’ को घर पो रहेछ । त्यति बेलाको मिथिला सम्पन्न थियो  भने तथ्य  यसबाट प्रमाणित हुन्छ । तर आजकै मिथिर्ला  दुई नम्बर प्रदेश’ अर्थात सप्तरी, सिरहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही रौतहट, बारा र पर्सा जिल्ला अति पछौटेपनको शिकार हुन पुगेको छ। सरकारी तथ्यांक अनुसार मानव विकास
सूचाकांकको आधारमा यी जिल्लाहरु कतिपय दुर्गम पहाडी जिल्लाहरु भन्दा पनि तल आइसकेको स्थिति छ । तसर्थ मिथिलाको अर्थतन्त्रको स्थिति र यसलाई माथि उकास्ने विषयमा गम्भिर चिन्ता र प्रयासको आवश्यकता छ ।
कृषि प्रणाली
कृषि यसक्षेत्रको जीविकोपार्जनको मूल आधार हो । अर्थतन्त्रसंग मात्र हैन यस क्षेत्रमा कृषि धर्म र संस्कृति संग जोडिएको विषय हो । सीता को जन्म पनि कृषि प्रणाली सँग सम्बन्धित छ ।

मिथिलाको संस्कृतिको सूक्ष्म ब्याख्या गर्ने हो भने प्रत्येक पर्व त्योहार कुनै न कुनै रुपमा कृषिसंग जोडिन जान्छ । तर यति महत्वपूर्ण क्षेत्र हुँदा पनि यहाँ किसानको हाल बेहाल छ । कृषिमा उत्पादकत्व घट्दो छ । सिंचाईको भरपर्दो व्यवस्था छैन । मल खादको समुचित व्यवस्था छैन। कृषि उपजको लागि बजार छैन । किसानको लागि कृषि जीवन निर्वाहमुखि छ ।

केही बर्ष पूर्व सम्म यी आठवटा  जिल्ला खाध्यान्न निर्यात गर्ने जिल्लाहरु मध्ये पर्थे भने आज खाध्यान्न उत्पादनमा न्यून जिल्लाहरुमा दर्जिएका छन ।

तर धेरै निराश हुनुपर्ने आवश्यकता छैन । केही उपायहरु अपनाएर यसमा सुधार गर्न सकिन्छ ।
    कोशी, कमला, बागमती जस्ता ठुल्ठुला नदीहरुलार्इ  जोडेर सिंचाईको राम्रो प्रवन्ध  मिलाउन सकिन्छ । यसबाट बाढी र सुक्खा दुवै समस्याको  समाधान हुन सक्छ । संग–संगै एउटै बाली धानको उत्पादनमा सीमित हुन गएको किसान बहुवालीमा सजिलै जान सक्छ ।

    यी आठवटा जिल्लामा खाध्यान्नवालीको अतिरिक्त तरकारी, टमाटर, तरबूज, आँप, ताडी जस्ता उत्पादनहरुलाई बढावा दिएर राष्टिय बजार कब्जा गर्न सकिन्छ। स्मरणीय के छ भने हाल तरकारी, टमाटर, आँप जस्ता उत्पादनले केही हदसम्म बजार लिएको पाइन्छ, तर तरबूज, ताडी जस्ता उत्पादनको ठूलो सम्भावना छ। कोकाकोला, पेप्सीकोला, फेन्टा, वीयर जस्ता बस्तुहरुलाई यिनीहरुले सजिलै विस्थापित गर्न सक्छ ।

    यी आठवटै जिल्ला अर्थात मिथिलालाई अर्गे्निक जोनं  को रुपमा विकसित गर्ने । आजभोली विश्वभर अर्गे्निक उत्पादनको धेरै माग छ । यस अवसरलाई छोप्नु पर्दछ । विषादिको प्रबेशलाई निषेद गराई अर्गे्निक कृषि प्रणालि प्रारम्भ गर्नु पर्दछ र यसलाई बजार व्यवस्था संग जोड्नु पर्दछ । यसबाट किसानहरुको आय अत्यधिक मात्रामा बढ्ने छ ।
उद्योगधन्दा
रोजगारी दिने सवभन्दा ठुलो क्षेत्र उद्योग धन्दा नै हुने गर्दछ । तर यहाँ परम्परागत घरेलु हस्तकलाका उद्योगधन्दाहरु धराशायी हुँदै गएको छ । आधुनिक उद्योग धन्दा विकासको लागि जविराजमा ‌‌औधोगिक क्षेत्र को निर्माण गरियो तर गति लिन सकेन । सरकारी लगानीमा स्थापित जनकपुर चुरोट कारखाना, विरगंज चीनी कारखाना जस्ता उद्योग धन्दा बन्द भए । हाल नीजी क्षेत्रबाट स्थापित उद्योग धन्दाहरु बारा र पर्सा जिल्लामा केन्द्रित हुन पुगेको छ ।

यसमा पनि कतिपय उद्योगको अवस्था उत्साहहीन छ । तसर्थ यस प्रकारको परिस्थितिले यस प्रदेशमा बेरोजगारीको गम्भिर समस्या उत्पन्न गरेको छ साथै यस क्षेत्रको आर्थिक समृदिमा पनि ग्रहण लागेको छ ।
तर सुधार गर्न सकिन्छ । जस्तै     यी आठवटै जिल्ला समथर भू भाग भएको र भारत को सीमाना सँग जोडिएकाले कच्चा मालको आयात गर्न र तयारी मालको निर्यात गर्न सजिलो छ ।
    हुलाकी मार्ग निमार्णधीन रहेको र विजुलीको समस्या न्यून हुँदै गएकोले पनि यस क्षेत्रमा उद्योग धन्दा फस्टाउने संभावना छ ।
    भारतीय सीमानाबाट विभिन्न जिल्लामा रेलको बडी लाइन आउने स्थितिले पनि उत्साहको अवस्था देखिन्छ ।
पर्यटन क्षेत्र
मिथिला क्षेत्रमा पर्यटनको पनि राम्रो संभावना छ । खासगरेर आर्थिक र सांस्कृतिक पर्यटनको लागि यो क्षेत्र अति महत्वपूर्ण छ । सप्तरीको सखडा, छिन्नमस्ता भगवती, सिराहाको सल्हेश, फुलवारी, जनकपुरको जानकीमन्दिर लगायत मठमन्दिर र तलाउहरु जलेश्वरको जलेश्वर महादेव, सर्लाहीको ठूलो ताल, बाराको सिम्रौनगढ र भगवती मन्दिर जस्ता अनेकानेक स्थलहरु छन् । यी स्थानहरुमा भारत र नेपालकै विभिन्न स्थानहरुबाट सजिलै आवत जावत गर्ने स्थिति छ । साथै यी सबै जिल्लाहरु पहाडको रमणीय क्षेत्रसंग जोडीएको हुनाले पर्यटकको बसाई अवधि लम्बाउन सजिलै सकिन्छ।
    तर बर्तमान अवस्था संतोषप्रद छैन । यसकालगि केही पाइला चाल्न सकिन्छ । यथा,    सरसफाई
    व्यापक प्रचार प्रसार
    काठमाण्डुको टुर प्याकेज संग जोड्ने     मिथिला भोजनको प्रबन्ध     मिथिला क्षेत्रको पहिचान झल्किने         उपहार सामग्रीको निर्माण    मिथिलाको संस्कृति, कृषि र उद्योगलाई         पर्यटन संग जोड्ने    खास गरेर माछा, मखान, ताडी, तरबूज, आँप जस्ता उत्पादनलाई पर्यटन संग जोड्ने
मानव साधन आर्थिक विकासको लागि सवभन्दा ठूलो साधन भनेको मानव साधन हो । विकासको जून मोडेलले मानवको क्षमताको पूर्ण उपयोग गर्दैन, त्यस्तो मोडेल कहिले पनि उपयुत्त हुन सक्दैन ।

नेपालको कुल जनसंख्या २,६४,९४,५०४ ( वि.सं २०६८ को जनगणना अनुसार ) मध्ये मिथिला क्षेत्रमा जम्मा ५४,०४,१४५ जनसंख्या बसोबास गर्दछन् ।

मिथिला क्षेत्रको कुला जनसंख्या मध्ये काम गर्ने उमेर समूह अर्थात १५ देखी ५९ बर्ष सम्मका कुल २९,१४,७९२ पर्दछन् । यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने यस क्षेत्रमा आर्थिक रुपमा सकृय हुन सक्ने जमात आधी भन्दा बढी रहेको छ । जनशक्तिमा यो क्षेत्र समृद्द रहेको छ ।

    तर स्वास्थ्य र शिक्षामा अत्यधिक पछौटेपन रहेकाले मानव संशाधनको समुचित उत्पादन गर्न सकिएको छैन । अर्को्तिर बैदेशिक रोजगारीमा  यस क्षेत्रबाट अत्यधिक मात्रामा युवाहरु गईरहेका छन् । धनुषा जिल्ला सम्पूर्ण देशमै यस दृष्टिकोणबाट प्रथम रहेको छ । यस प्रदेशको समुचित आर्थिक विकासक लागि मानब साधानको समुचित ब्यवस्थापन आबश्यक देखिन्छ, यथा –     बैदेशिक राजगारीमा युवाहरुको बढ्दो पलायनले गर्दा कृषि श्रमिकको न्यूनता हुँदै गएको छ ।

यसले गर्दा कृषि कार्य नराम्रो संग प्रभावित हुन गएको छ । विदेश पलायन हुनबाट रोक्न र विदेश गएकाहरुलाई फर्काउन आवश्यक छ ।

यसको लागि कृषि कार्यलाई आकर्षक बनाइनुका साथै पूर्बाधार विकासमा र उद्योग धन्दामा यहाँका श्रमिकलाई प्राथमिकता दिइनु आबश्यक छ ।
    बिप्रेषणबाट प्राप्त आयलाई स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित घरेलु उद्योगमा लगाइने व्यवस्था गर्न आवश्यक छ । यसबाट महिलाहरुको रोजगारी बढ्नुका साथै आयमा विस्तार हुनेछ ।

    यस क्षेत्रमा स्वरोजगार संग जोडेर पाठ्यक्रमको निर्माण आवश्यक छ । यस्तै स्वास्थ्य सेवालाई ग्रामिण क्षेत्रमा विस्तार गरिनु पर्दछ ।

यी सवै प्रयासहरुका लागि तदनुरुपको देशको आर्थिक नीति आवश्यक छ । आर्थिक नितिलाई व्यवहारमा उतार्न त्यो भन्दा पनि जरुरी छ । किन भने सम्पूर्ण देशमै सुशासनको अवस्था अति दुर्बल छ । चारै तिर भ्रष्टाचार ब्याप्त छ । प्रशासन फितलो छ ।

शान्ति सुरक्षा कमजोर छ । आम जनताको मनोबल क्षीण छ । तर पनि यस क्षेत्रको आर्थिक समृदि गर्नु छ  भने यी सबै बाधा अबरोधलाई पार गर्नै पर्दछ ।

जनकपुरधाम । प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण पक्षदेखि सुरु हुने सोह्रश्राद्ध...

जनकपुरधाम ।सडकमा रहेका खाल्डाखुल्डी र पानी जम्ने समस्याबाट छुटकाराका लागि...

राजेन्द्र यादव , जनकपुरधाम ।आन्तरिक राजस्व कार्यालय जनकपुरले गत आर्थिक...

जनकपुरधाम । जनकपुरको निजि विद्यालय मोनाष्टिक ईगलिंश बोर्डिङ्ग स्कुलद्वारा सोमवारदेखि...

जनकपुरधाम । राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल धनुुषा अध्यक्ष मण्डल र...

जनकपुरधाम । झाडापखाला प्रभावित क्षेत्र महोत्तरीको जलेश्वर नगरपालिका वडा नं....

काठमाण्डु । संघिय सरकारले स्थानीय तहको अधिकार खोस्न थालेको छ...

वीरगंज । वीरगन्ज महानरपालिकाद्धारा भइरहेको निमार्णकार्य तथा बालगृहको प्रमुख प्रशासकिय...

मलंगवा । सर्लाही हरिवनका स्थानियबासीहरुले १७ वर्षिया...

चन्द्रपुर । चन्द्रपुरमा (रौतहट) एसिड आक्रमणबाट गम्भीर बनेकी रौतहट...

चन्द्रपुर । बाल विवाह विरुद्द सचेतना कार्यक्रम अर्तगत परियोजना शुरुवात,अन्तत्र्रिmया...

भद्रपुर : झापाको हल्दिबारी गाउँपालिकामा चार वर्षीया बालिका बलात्कृत...

घोडाघोडी : नुहाउने क्रममा शिवगङ्गा नदीमा डुबेर आज एक बालकको...

काठमाडौं । प्रमुख प्रतिपक्ष दल नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले...

महोत्तरी । जिल्ला भन्सार कार्यालयले भन्सार छलेर ल्याएको साढे १७...

डडेल्धुरा : शिक्षक सेवा आयोगको परीक्षाका कारण जिल्लाका धेरै...

पाल्पा : डेरी उद्योगले नेपालमा ३० हजारभन्दा बढी बेरोजगार युवालाई...

विराटनगर : मोरङको बूढीगङ्गा गाउँपालिका बाँसबारीमा रहेको ‘हाइलाइफ’ चप्पल...

विराटनगर । प्रदेश नम्बर १ को स्थायी राजधानी र नामाकरणको...

काठमाडौं । एसिड प्रहारबाट गम्भीर घाइते भएकी रौतहटको चन्द्रपुर...

माल्दिभ्स । माल्दिभ्सका विपक्षी दलका नेता इब्राहिम मोहम्मद सोलिहले राष्ट्रपति...

स्पेन । स्पेसिन लिग फुटबलको जारी सिजनमा बार्सिलोनाले पहिलो पटक...

मलंगवा । सर्लाहीको सदरमुकाम मलंगवामा राष्ट्रिय विद्यार्थी संघले तीन...

सर्लाही । भारतको विहारमा मदिरापान बिक्रीवितरण र ओसारपसारमा प्रतिबन्ध लगाइएपछि...

गौर । प्रदेश २ का कृषि ,भूमि व्यवस्था तथा सहकारी...

जीतपुर । जीतपुरमा एउटै पसलमालगातार दुई चोटीचोरी भएपछि , प्रहरीको...

स्याङ्जा : जिल्ला कारागार स्याङ्जामा कार्यरत एक प्रहरी जवानले...

जनकपुरधाम । धनुषामा एक युवक घाँटी रेटिएको अवस्थामा फेला परेका...

पशुपतिनगर, इलाम : इलामको चुलाचुली गाउँपालिकामा कार्यरत नायब सुब्बा जगत...

बर्दिवास : महोत्तरीको सदरमुकाम जलेश्वरलाई भारतीय सीमा र धनुषाको जनकपुरसँग...

बलेवा : कुलतमा लागेका युवाका लागि सुधार गृहका रुपमा स्थापना...

इलाम : नेपाल पत्रकार महासङ्घ इलाम शाखाले पत्रकारका लागि आपत्कालीन...

काठमाडु । साउथ ह्याम्पटनलाई हराउँदै लिभरपुल इङ्लिस प्रिमियर लिग फुटबलको...

काठमाडु । अपराध अनुसन्धानमा अब्बल मानिँदै आएको नेपाल प्रहरी पछिल्लो...

जनकपुरधाम । कमला नगरपालिकाका वडाअध्यक्षहरुले नगरप्रमुख रामउदगार गोइतलाई शनिवार ९...

भद्रपुर : खोलामा डुबेर मेचीनगर–८ सालघारीका ३६ वर्षीय शिवु...

जीतपुर : मुलुकी ऐनमा सवारी चालक सम्बन्धि गरिएको ब्यवस्थाको परिवर्तनको...

बर्दिबास : बालबालिकाले भयत्रासमुक्त वातावरणमा सुरक्षित र...

राजविराज : प्रदेश नं. २ का मुख्यमन्त्री लालबाबु राउतले...

वाशिङ्टन, डिसी : अमेरिकाको मेरिल्याण्ड राज्यमा भएको गोली काण्डमा...