Sat, 24 Feb 2018
ताजा समाचार
छोराको रड प्रहार बाट आमाको मृत्यु || जंगली हात्तीको आक्रमणबाट दुईको मृत्यु || बारामा रु एक अर्ब ६३ करोड बराबरको आलु उत्पादन || तालाबन्दीले तीन महिनादेखि पढाई अवरुद्ध || परिक्रमा यात्रीको स्वागतमा धनुषाधाममा सरसफाइ || तीन‘स’बाट पूर्व सैनिक जोड्दै नेपाली सेना || राजधानी सिँगार्न प्रदेश सरकारद्वारा परामर्श प्रारम्भ || माधुर्यता र प्रेमभावका होली गीत लोप हुँदै || शिक्षाको सवालमा सुरुगामा सार्वजनिक सुनुवाई || प्रदेश मन्त्री छड्केमा || काँग्रेसले दुरी बढायो || प्रदेश मन्त्रीको आज टुंगो लाग्ने || मनोरञ्जनात्मक प्रस्तुतीको तयारी तिब्र || छोराले रडले हिर्काउदा आमा घाइते || नेपाल आयातको लागि कोलकत्ताभन्दा बिशाखापटनम सस्तो || पर्वतामा सरसफाई || खेलाडीहरुको विदाई ​ || परिक्रमा आज पर्वतामा || झुलुंगे पुलको निर्माण कार्य अधुरै || प्याराग्लाइडिङबाट पर्यटक आकर्षित || कलैयामा तरकारी सस्तो || नवाज सरिफ पार्टी अध्यक्ष हुन अयोग्य रहेको अदालतको फैसला || संघीय सांसदलाई यादव र भट्टले शपथ खुवाउने || खोलामा पानीको सतह घटेपछि सिंचाइको समस्या || कर्मचारी अभावले काम प्रभावित : डा. साह || महासंघका अध्यक्ष, सचिवलाई हत्याको धम्की || लहानमा दिउँसै बम विष्फोट, १ घाईते || जानकी मेडिकल कलेजमा ५ वर्षको सञ्चय कोष र १४ महिनाको || मुख्यमन्त्रीलाई दुई तिहाई बढी मत || ट्रक दुर्घटनाका मृतकको पहिचान || सवारी चालकको आँखा परीक्षण गरिने || पाकिस्तानका पूर्वप्रधानमन्त्री नवाज सरिफ अब पार्टी अध्यक्ष बन्न नमिल्ने || सर्जियो रामोसको पेनाल्टी गोलले रियाल मड्रिड विजयी, लेगानेज पराजित || म्यान्चेस्टर युनाईटेड र सेभियाले बराबरी खेले, शख्तरसँग रोमा पराजित || उपप्रमुखलाई तराजु || फागुन २३ देखि सामान आयात हुने || आमा समूहद्वारा न्यानो कपडा वितरण || बिहानै परकम्प || सिरियामा सेनाले गरेको बमबारीमा २ सय ५० बढी सर्वसाधारणको मृत्यु || चेल्सी र बार्सिलोनाले बराबरी खेले, बायर्न म्युनिखसँग बेसिक्तास पराजित ||
पत्रकारिताका विविध पक्ष

असाड ४, २०७४

 



किशोर नेपाल


मानव सभ्यताको विकासको क्रममा संसारमा धेरै स्थापित मान्यता विस्थापित भएका छन् । धेरै परिभाषा बदलिएका छन् । मानव विकासक्रमका विविध चरणमा हजारौँ स्थापित परम्पराहरू ध्वस्त भएका छन् । मानिसले प्रचलित दृष्टिकोणमा निरन्तर परिर्वतन नखोज्ने हो भने सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक विकासको गति अवरुद्ध हुन्छ भन्ने कुरा पटक–पटक प्रमाणित भइसकेको छ ।


सामाजिक व्यवस्थापनमा पत्रकारिताको भूमिका महŒवपूर्ण हुनेमात्र होइन, निर्णायक पनि हुन्छ । किनभने, प्रजातन्त्रमा पत्रकारिता जुनसुकै विषयमा पनि जनमतलाई जाँच्ने, जनमत तयार गर्ने रसही वा गलत निर्णयहरूमा जनताको अभिमतलाई प्रस्तुत गर्ने एकमात्र संस्थाको रूपमा रहेको हुन्छ ।

प्रजातन्त्रमा राजनीतिक दलहरूले खास अवधिका लागि शासन गर्ने जनादेश पाएका हुन्छन् । जनादेश पाएको त्यस अवधिभर सरकार चलाउने दलले आफ्नो राजनीतिक घोषणापत्रअनुरूप कार्यक्रम लागू गर्दछ । त्यस्ता कार्यक्रमलाई प्रतिपक्षले गुण र दोषको आधारमा समर्थन वा विरोध गर्ने गर्दछन् ।

तर, त्यस्तो समर्थन वा विरोधको आधार सधैँ गुणात्मक तथा जनताको हितमा नहुन पनि सक्दछ । कतिपय अवस्थामा आ–आफ्नै राजनीतिक स्वार्थका कारण राजनीतिक दलहरूबीच नीति र कार्यक्रमका बारे सहमतिको निर्माण पनि हुन सक्दछ ।

पत्रकारिताको माध्यमद्वारा त्यस्तो नीति र कार्यक्रमको असल र खराब पक्षबारे जनताको अभिमत थाहा पाउन सकिन्छ । यस हिसाबले हेर्ने हो भने पत्रकारिता वा प्रेस जगत् जनताको मतलाई निरन्तर प्रतिनिधित्व गर्ने एकमात्र शक्तिशाली माध्यम हो ।

यसैकारण प्रजातन्त्रमा कार्यकारिणी, विधायिका र न्यायपालिकापछि प्रेसजगत्ले राज्यको चौथो अङ्गको मान्यता पाएको हो । 

संसारका सबै सभ्य र प्रजातान्त्रिक राज्य व्यवस्थाहरुले नागरिक समाजको निर्माण गर्ने, त्यसलाई प्रभावकारी बनाउन र त्यस्तो समाजलाई गतिशील बनाएर कल्याणकारी राज्यको स्थापना गर्न प्रेस जगत्को अपरिहार्य भूमिकालाई स्वीकार गरेका छन् ।

यद्यपि, राज्यव्यवस्था र प्रेस जगत्बीचको सम्बन्ध सधैँ सुमधुर रहेको हुँदैन । तर प्रजातान्त्रिक सरकारहरू प्रायजसो प्रेसका प्रति सहानुभूतिशील हुनैपर्ने बाध्यता हुन्छ । किनभने जुन जनताको प्रत्यक्ष मत पाएर सरकारहरू चुनिएका हुन्छन्, प्रेस जगत्ले पनि त्यही जनताबाट शक्ति आर्जन गरेको हुन्छ ।

प्रेस जगत्ले खासखास विषयमा जनमतसँग विमति प्रकट गरेको छुट्टै मत प्रस्तुत पनि गर्न सक्दछन् तर जनमतलाई निरादर गर्न सक्दैन । प्रजातन्त्रमा जनता र सरकारबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ भने जनता र प्रेस जगत्का बीच पनि त्यस्तै सोझो सम्बन्ध हुन्छ ।

वास्तवमा, जनता र सरकारबीच प्रत्यक्ष सम्पर्कको सक्रिय माध्यममका रूपमा प्रेस जगत्ले काम गरिरहेको हुन्छ । 

केही दशकयता संसारभरि नै प्रेस जगत्को भूमिकामा निकै ठूलो विस्तार आएको छ । खास गरेर दुनियाँका अप्रजातान्त्रिक र निरङ्कुश सरकारहरूका विरुद्ध जनताको आन्दोलनमा प्रेस जगत्ले आफूलाई प्रत्यक्ष रूपले संलग्न गराउन थालेको छ ।

बीसौँ शताब्दीको उत्तराद्र्धमा फिलिपिन्सका तानाशाह फर्डिन्यान्ड मार्कोसविरुद्ध भएको जनआन्दोलन एशियामा प्रेस जगत्को विस्तारित भूमिका रेखाङ्कित गर्ने महŒवपूर्र्ण विन्दु थियो ।

समकालीन विश्व इतिहासमा प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि जनताले गरेको लामो र कष्टपूर्ण आन्दोलनमा आन्दोलनकारी शक्तिका रूपमा प्रेस जगत्को सक्रिय र संस्थागत सहभागिता बितेको शताब्दीका लागि नै महŒवपूर्ण घटना हो ।

फिलिपिन्सका पत्रकारहरूले आफूलाई जनताको आन्दोलनमा सक्रिय गराएको घटना एक्लो थिएन । प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा संसारभरि नै प्रजातन्त्रको पक्षमा प्रेस जगत्ले आफूलाई सक्रिय गराएका थुप्रै उदाहरण पाइन्छन् ।

कसैको पक्ष वा विपक्षमा लेख्न नहुने र कुनै पनि राजनीतिक, आर्थिक वा सामाजिक घटनाको गुण र दोषको आधारमा प्रस्तुत हुनुपर्ने प्रेस जगत्को शास्त्रीय परिभाषा र मान्यताका आधारमा प्रजातन्त्रका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा प्रेसको सक्रिय सहभागितालाई विवादको विषय बनाउन पनि सकिन्छ ।

तर, प्रजातन्त्रमा मात्र स्वतन्त्र प्रेसको अस्तित्व फस्टाउन सक्ने अथवा प्रजातान्त्रिक वातावरणमा मात्र प्रेस प्रभावकारी हुन सक्ने तथ्य शाश्वत हो ।

यो मान्यता सक्रिय रूपले स्थापित हुँदै गएको वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा प्रेसले आफ्ना लागि जनआन्दोलनहरूमा स्वाभाविक सहभागिताको भूमिका निर्वाह गर्नु अप्राकृतिक र अस्वाभाविक होइन ।

मानव सभ्यताको विकासको क्रममा संसारमा धेरै स्थापित मान्यता विस्थापित भएका छन् । धेरै परिभाषा बदलिएका छन् ।

मानव विकासक्रमका विविध चरणमा हजारौँ स्थापित परम्पराहरू ध्वस्त भएका छन् । मानिसले प्रचलित दृष्टिकोणमा निरन्तर परिर्वतन नखोज्ने हो भने सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक विकासको गति अवरुद्ध हुन्छ भन्ने कुरा पटक–पटक प्रमाणित भइसकेको छ ।

 शताब्दीको उत्तराद्र्धमा प्रजातन्त्रका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्का सक्रिय सहभागिताका उदाहरण एक होइन अनेक पाइन्छन् ।

विश्वका युगान्तकारी क्रान्तिका महानायकहरूले आमूल सामाजिक परिवर्तन गर्न सक्ने कलमको ताकतलाई कहिल्यै पनि अस्वीकार गरेका छैनन् । रुसी क्रान्तिका महानायक भीआई लेनिनले क्रान्तिका पक्षमा सैद्धान्तिक बहस चलाउन पत्रकारितालाई माध्यम बनाएका थिए ।

यो शताब्दीको पूर्वाद्र्धमा विनाहतियारको संसारकै पहिलो अहिंसात्मक क्रान्तिका प्रयोगकर्ता महात्मा गान्धीले कलमकै भरमा बेलायती साम्राज्यलाई दक्षिण एशियाबाट विस्थापित गर्न सफलता प्राप्त गरे ।

‘योङ्ग इन्डिया’ र ‘हरिजन’जस्ता पत्रिकाहरूलाई गान्धीले भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका लागि ऊर्जा जुटाउने साधनका रूपमा प्रयोग गरेका थिए ।

गान्धीको अहिंसात्मक सिद्धान्तको आधारमा दक्षिण अफ्रिकाले रङ्गभेदवादी अमानवीय सत्तालाई शान्तिपूर्ण ढङ्गले विस्थापित गरेको धेरै समय भएको छैन ।

आधुनिक चीनका निर्माता माओत्सेतुङ्गले चिनियाँ क्रान्तिलाई सफल बनाउन र यसको सन्देश संसारभरि फैलाउन प्रेस जगत्कै सहारा लिएका थिए ।

समकालीन विश्वमा भएका प्रजातान्त्रिक आन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्को सहभागिता र युगान्तकारी क्रान्तिका महानायकहरूले क्रान्तिको सन्देश फैलाउन गरेको प्रेस जगत्को प्रयोगबीच पनि आधारभूत भिन्नता रहेको छ ।

तत्कालीन समयमा क्रान्तिकारीहरूले पत्रकारितालाई क्रान्तिको सन्देश फैलाउने माध्यममात्र बनाएका थिए भने वर्तमान समयमा प्रेस जगत्ले आफूलाई आन्दोलनकै एउटा अङ्गको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

समकालीन विश्वमा चलेको कडा राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा राजनीतिज्ञहरूले प्रेसको शक्तिको दुरुपयोग वा गलत प्रयोग गरेका अनगिन्ती घटना छन् ।

संसार साम्यवादी र पूँजीवादी धुरीमा विभाजित भइसकेपछि शीतयुद्धको समयमा विश्वका राजनीतिज्ञहरूले प्रेसको शक्तिको खुला दुरुपयोग गरेका थिए ।

यसबाट प्रेस जगत्को साख र मर्यादामा ठूलो क्षति पुग्यो । पछिल्लोपटक विश्वमा प्रजातन्त्रको लहर फैलिएपछि प्रजातान्त्रिक व्यवस्थामा राज्यको चौथो अङ्गका रूपमा स्थापित संस्थाको शक्तिको अपचलनलाई रोक्न पनि प्रजातान्त्रिक आन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्को प्रत्यक्ष सहभागिता अनिवार्यजस्तै भइसकेको थियो ।

स्वयम् प्रेस जगत् नै प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको एक अनिवार्य सहभागीका रूपमा प्रस्तुत भएकाले एक हदसम्म यस क्षेत्रमा आउन थालेको विचलन रोकिएको पनि छ । 

पत्रकारिताको महत्वपूर्ण कार्यसूची मध्ये एउटा प्रमुख कार्यसूची परिवर्तनको अभिलेख तयारगर्नु हो । पत्रकारिता सामयिक घटनाक्रमको विवरण मात्रै नभएर इतिहास लेखनका लागि भरपर्दो स्रोत सामग्री हो ।

पछिल्लो समयमा, जव सामान्य मानिस र समाजको इतिहास लेखिन थालियो, पत्रकारिता इतिहास लेखनको महत्वपूर्ण सामग्री वन्यो ।

राजा–महाराजाका व्यक्तित्व, राजदरवारका परिवेश, युध्दसंग जोडिएका मूर्ति र शिलालेख, राजा–महाराजाको साहस, विजय र उदार व्यक्तित्वका वारे प्रचलनमा ल्याइएका श्रुति र आख्यानलाई आधार वनाएर लेखिएका इतिहासमा जनताका विद्रोह, आक्रोश र सामाजिक परिवेश समावेश भएको हुँदैन । एउटा कालखण्डमा परम्परागत स्रोतका आधारमा इतिहास लेखिन्थ्यो ।

तर, वर्तमान समयका इतिहासकारहरुले त्यो परम्परालाई तोडेका छन ।

गोलबजार । सिरहाको लक्ष्मीपुर पतारी गाउँपालिका ४ मा छोराको रड...

सुरुङ्गा, झापा : झापाको बिर्तामोड नगरपालिका – ७ मा...

कलैया : बारामा यस वर्ष रु एक अर्ब ६२...

गोलबजार । १२ फाल्गुन सिरहाको सिरहा नगरपालिकामा सुर्यनारायण...

राजविराज । सप्तरीको कुशहा स्थित श्रोत केन्द्रमा गुणस्तरिय शिक्षा हामी...

जनकपुरधाम । प्रदेश नम्बर २ का भौतिक पुर्वाधार तथा विकास...

जनकपुरधाम ।प्रदेश नम्बर २ मा ...

सरकारमा आउन राजपालाई प्रधानमन्त्रीको आग्रह...

गोलबजार । बुधबार सिरहाको लक्ष्मीपुर पतारी गाउँपलिका ४ मा आफनै...

जनकपुरधाम । मिथिला ...

जनकपुरधाम । मिथिला मध्यमा परिक्रमा शुक्रबार धनुषाको पर्वता पुग्ने भएको...

मलंगवा । सामान्यतया एउटा झुलुंगे पुल बनाउन ६ महिनादेखि...

कलैया । बारामा यस वर्ष हिउँदे तरकारी कूल ...

इस्लामावाद । पाकिस्तानको सर्वोच्च अदालतले...

काठमाण्डु । संघीय संसद्अन्तर्गतका ...

गौर । जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय ...

राकेश यादवगौर । नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाका अध्यक्ष ,सचिव...

जनकपुरधाम ।प्रदेश नम्बर २ मा ...

एमाले, माओवादी पक्षमा, काँग्रेस विपक्षमा...

रत्ननगर, चितवन ; नारायणगढ मुग्लिन सडकखण्डअन्तर्गत चितवनको घुमाउनेमा भारतीय...

पोखरा : बढ्दो सवारी दुर्घटना न्यूनीकरण गर्ने उद्देश्यले पोखरामा...

काठमाडौं । पाकिस्तानको सर्वोच्च अदालतले पूर्वप्रधानमन्त्री नवाज सरिफलाई पार्टी अध्यक्षको...

काठमाडौं । स्पेनिस लिग फुटबलमा रियाल मड्रिडले लेगानेजलाई ३-१ ले...

काठमाडौं । च्याम्पियन्स लिग फुटबलमा स्पेनिस क्लब सेभियाले इङ्ल्यान्डको म्यान्चेस्टर...

नगरकोट : न्यायिक दिवसका अवसरमा समाजवाद अध्ययन केन्द्र भक्तपुरले...

रसुवा : सामान आयात क्रमशः बढ्न थालेपछि रसुवागढी भन्सारको...

काठमाडौँ : आमा समूह तमू समाज बेल्जियमले शीतलहर प्रभावित तराई...

काठमाडौँ : आज बिहान यहाँ ‘गोरखा भूकम्प’को परकम्प गएको छ...

काठमाडौं । सिरियामा विद्रोही नियन्त्रित पूर्वी क्षेत्र गुटामा सरकारी सेनाले...

काठमाडौं । युरोपियन च्याम्पियन्स लिग फुटबलमा चेल्सी र बार्सिलोनाले १-१...