Wed, 17 Oct 2018
ताजा समाचार
आज शुक्ल सप्तमीका दिन फूलपाती भित्रयाउँदै || आखिर नारीलाई राजदेवी मन्दिरमा निषेध किन ? || सुपथ मुल्यको पसलमा उपभोक्ताको भीड || शिक्षाविद् सम्मानित || वडा अध्यक्षले बाँडे चामल || लोप हुदै झिझिया || लडेर मजदूरको मृत्यु || ५ वर्ष भित्र जनकपुरको कायापलट गर्छुः नेता महतो || पिपल प्रमोटको १० औं साधारण सभा सम्पन्न || दशैंको अवसरमा शुभकामना आदानप्रदान || आसमानमा हरिश्चन्द्र || संघीयता सफल पार्न चुनौती || बलात्कारपछि बालिकाको हत्या, २ पक्राउ || प्रदेश प्रहरी विधेयक पारित || नेपाल प्रेस युनियन रौतहटको अध्यक्षमा पुरी,सचिमा मिश्र || चन्द्रनिगाहपुरमा आज लाईभ कन्सर्ट || प्रदेश २ को सुरक्षा सल्लाहकारमा कायस्थ || आज प्रदेश प्रहरी विधेयक पास हुने || खेलाडीको संरक्षण प्रदेश सरकारले गर्छः मुख्यमन्त्री राउत || दाहालका नजरमा यी हुन् सरकारका महत्वपूर्ण उपलब्धि, ‘ठन्डा दिमागले सोच्नोस्’ || पत्रकार हत्याको प्रमाण सुरक्षित, छानबिन गर्न साउदीको टोली इस्तानबुलमा || शिरीषले जिते ८औं ओपन वाटर स्वीमिङ च्याम्पियनसिप || दुई समुह बीच झडप हुँदा एकको मृत्यु || सातौ अन्तराष्ट्रिय बालिका दिवस मनाइयो || सरकारसित संवादका लागि मोर्चाको वार्ता टोली सार्वजनिक || जीतपुरमा सार्वजनिक पुस्ताकालय || आँखा शिविरमा सयभन्दा बढी मोतियाबिन्दू || गुणस्तरीय शिक्षा पहिलो प्राथमिकता || ५१ सदस्यीय दलित फोरम गठन || दशैतिहारलाई लक्षित गरी सुलभ मुल्यको पसल || शिक्षा समन्वय इकाइका प्रमुख घुस सहित पक्राउ || महिलाको मृत्यु || लाखौँ ठगेर दम्पती फरार || बम आक्रमणमा दोषी ठहर गर्दै १७ जनालाई मृत्युदण्ड || नेपाल र सिंगापुर भिड्दै, उपाधि जित्ने नेपालको लक्ष्य || संविधानको भावना बमोजिम प्रदेश प्रहरीः मुख्यमन्त्री राउत || २१ हजार अश्लील वेबसाइट बन्द || लडेर दुईको मृत्यु || ६३ औं प्रहरी दिवस जनकपुरधाममा मनाउदै , अमर प्रहरी प्रति || अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प भारतमाथि प्रतिबन्ध लगाउने तयारीमा ||
पत्रकारिताका विविध पक्ष

असाड ४, २०७४

 



किशोर नेपाल


मानव सभ्यताको विकासको क्रममा संसारमा धेरै स्थापित मान्यता विस्थापित भएका छन् । धेरै परिभाषा बदलिएका छन् । मानव विकासक्रमका विविध चरणमा हजारौँ स्थापित परम्पराहरू ध्वस्त भएका छन् । मानिसले प्रचलित दृष्टिकोणमा निरन्तर परिर्वतन नखोज्ने हो भने सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक विकासको गति अवरुद्ध हुन्छ भन्ने कुरा पटक–पटक प्रमाणित भइसकेको छ ।


सामाजिक व्यवस्थापनमा पत्रकारिताको भूमिका महŒवपूर्ण हुनेमात्र होइन, निर्णायक पनि हुन्छ । किनभने, प्रजातन्त्रमा पत्रकारिता जुनसुकै विषयमा पनि जनमतलाई जाँच्ने, जनमत तयार गर्ने रसही वा गलत निर्णयहरूमा जनताको अभिमतलाई प्रस्तुत गर्ने एकमात्र संस्थाको रूपमा रहेको हुन्छ ।

प्रजातन्त्रमा राजनीतिक दलहरूले खास अवधिका लागि शासन गर्ने जनादेश पाएका हुन्छन् । जनादेश पाएको त्यस अवधिभर सरकार चलाउने दलले आफ्नो राजनीतिक घोषणापत्रअनुरूप कार्यक्रम लागू गर्दछ । त्यस्ता कार्यक्रमलाई प्रतिपक्षले गुण र दोषको आधारमा समर्थन वा विरोध गर्ने गर्दछन् ।

तर, त्यस्तो समर्थन वा विरोधको आधार सधैँ गुणात्मक तथा जनताको हितमा नहुन पनि सक्दछ । कतिपय अवस्थामा आ–आफ्नै राजनीतिक स्वार्थका कारण राजनीतिक दलहरूबीच नीति र कार्यक्रमका बारे सहमतिको निर्माण पनि हुन सक्दछ ।

पत्रकारिताको माध्यमद्वारा त्यस्तो नीति र कार्यक्रमको असल र खराब पक्षबारे जनताको अभिमत थाहा पाउन सकिन्छ । यस हिसाबले हेर्ने हो भने पत्रकारिता वा प्रेस जगत् जनताको मतलाई निरन्तर प्रतिनिधित्व गर्ने एकमात्र शक्तिशाली माध्यम हो ।

यसैकारण प्रजातन्त्रमा कार्यकारिणी, विधायिका र न्यायपालिकापछि प्रेसजगत्ले राज्यको चौथो अङ्गको मान्यता पाएको हो । 

संसारका सबै सभ्य र प्रजातान्त्रिक राज्य व्यवस्थाहरुले नागरिक समाजको निर्माण गर्ने, त्यसलाई प्रभावकारी बनाउन र त्यस्तो समाजलाई गतिशील बनाएर कल्याणकारी राज्यको स्थापना गर्न प्रेस जगत्को अपरिहार्य भूमिकालाई स्वीकार गरेका छन् ।

यद्यपि, राज्यव्यवस्था र प्रेस जगत्बीचको सम्बन्ध सधैँ सुमधुर रहेको हुँदैन । तर प्रजातान्त्रिक सरकारहरू प्रायजसो प्रेसका प्रति सहानुभूतिशील हुनैपर्ने बाध्यता हुन्छ । किनभने जुन जनताको प्रत्यक्ष मत पाएर सरकारहरू चुनिएका हुन्छन्, प्रेस जगत्ले पनि त्यही जनताबाट शक्ति आर्जन गरेको हुन्छ ।

प्रेस जगत्ले खासखास विषयमा जनमतसँग विमति प्रकट गरेको छुट्टै मत प्रस्तुत पनि गर्न सक्दछन् तर जनमतलाई निरादर गर्न सक्दैन । प्रजातन्त्रमा जनता र सरकारबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ भने जनता र प्रेस जगत्का बीच पनि त्यस्तै सोझो सम्बन्ध हुन्छ ।

वास्तवमा, जनता र सरकारबीच प्रत्यक्ष सम्पर्कको सक्रिय माध्यममका रूपमा प्रेस जगत्ले काम गरिरहेको हुन्छ । 

केही दशकयता संसारभरि नै प्रेस जगत्को भूमिकामा निकै ठूलो विस्तार आएको छ । खास गरेर दुनियाँका अप्रजातान्त्रिक र निरङ्कुश सरकारहरूका विरुद्ध जनताको आन्दोलनमा प्रेस जगत्ले आफूलाई प्रत्यक्ष रूपले संलग्न गराउन थालेको छ ।

बीसौँ शताब्दीको उत्तराद्र्धमा फिलिपिन्सका तानाशाह फर्डिन्यान्ड मार्कोसविरुद्ध भएको जनआन्दोलन एशियामा प्रेस जगत्को विस्तारित भूमिका रेखाङ्कित गर्ने महŒवपूर्र्ण विन्दु थियो ।

समकालीन विश्व इतिहासमा प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि जनताले गरेको लामो र कष्टपूर्ण आन्दोलनमा आन्दोलनकारी शक्तिका रूपमा प्रेस जगत्को सक्रिय र संस्थागत सहभागिता बितेको शताब्दीका लागि नै महŒवपूर्ण घटना हो ।

फिलिपिन्सका पत्रकारहरूले आफूलाई जनताको आन्दोलनमा सक्रिय गराएको घटना एक्लो थिएन । प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा संसारभरि नै प्रजातन्त्रको पक्षमा प्रेस जगत्ले आफूलाई सक्रिय गराएका थुप्रै उदाहरण पाइन्छन् ।

कसैको पक्ष वा विपक्षमा लेख्न नहुने र कुनै पनि राजनीतिक, आर्थिक वा सामाजिक घटनाको गुण र दोषको आधारमा प्रस्तुत हुनुपर्ने प्रेस जगत्को शास्त्रीय परिभाषा र मान्यताका आधारमा प्रजातन्त्रका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा प्रेसको सक्रिय सहभागितालाई विवादको विषय बनाउन पनि सकिन्छ ।

तर, प्रजातन्त्रमा मात्र स्वतन्त्र प्रेसको अस्तित्व फस्टाउन सक्ने अथवा प्रजातान्त्रिक वातावरणमा मात्र प्रेस प्रभावकारी हुन सक्ने तथ्य शाश्वत हो ।

यो मान्यता सक्रिय रूपले स्थापित हुँदै गएको वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा प्रेसले आफ्ना लागि जनआन्दोलनहरूमा स्वाभाविक सहभागिताको भूमिका निर्वाह गर्नु अप्राकृतिक र अस्वाभाविक होइन ।

मानव सभ्यताको विकासको क्रममा संसारमा धेरै स्थापित मान्यता विस्थापित भएका छन् । धेरै परिभाषा बदलिएका छन् ।

मानव विकासक्रमका विविध चरणमा हजारौँ स्थापित परम्पराहरू ध्वस्त भएका छन् । मानिसले प्रचलित दृष्टिकोणमा निरन्तर परिर्वतन नखोज्ने हो भने सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक विकासको गति अवरुद्ध हुन्छ भन्ने कुरा पटक–पटक प्रमाणित भइसकेको छ ।

 शताब्दीको उत्तराद्र्धमा प्रजातन्त्रका लागि भएका जनआन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्का सक्रिय सहभागिताका उदाहरण एक होइन अनेक पाइन्छन् ।

विश्वका युगान्तकारी क्रान्तिका महानायकहरूले आमूल सामाजिक परिवर्तन गर्न सक्ने कलमको ताकतलाई कहिल्यै पनि अस्वीकार गरेका छैनन् । रुसी क्रान्तिका महानायक भीआई लेनिनले क्रान्तिका पक्षमा सैद्धान्तिक बहस चलाउन पत्रकारितालाई माध्यम बनाएका थिए ।

यो शताब्दीको पूर्वाद्र्धमा विनाहतियारको संसारकै पहिलो अहिंसात्मक क्रान्तिका प्रयोगकर्ता महात्मा गान्धीले कलमकै भरमा बेलायती साम्राज्यलाई दक्षिण एशियाबाट विस्थापित गर्न सफलता प्राप्त गरे ।

‘योङ्ग इन्डिया’ र ‘हरिजन’जस्ता पत्रिकाहरूलाई गान्धीले भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका लागि ऊर्जा जुटाउने साधनका रूपमा प्रयोग गरेका थिए ।

गान्धीको अहिंसात्मक सिद्धान्तको आधारमा दक्षिण अफ्रिकाले रङ्गभेदवादी अमानवीय सत्तालाई शान्तिपूर्ण ढङ्गले विस्थापित गरेको धेरै समय भएको छैन ।

आधुनिक चीनका निर्माता माओत्सेतुङ्गले चिनियाँ क्रान्तिलाई सफल बनाउन र यसको सन्देश संसारभरि फैलाउन प्रेस जगत्कै सहारा लिएका थिए ।

समकालीन विश्वमा भएका प्रजातान्त्रिक आन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्को सहभागिता र युगान्तकारी क्रान्तिका महानायकहरूले क्रान्तिको सन्देश फैलाउन गरेको प्रेस जगत्को प्रयोगबीच पनि आधारभूत भिन्नता रहेको छ ।

तत्कालीन समयमा क्रान्तिकारीहरूले पत्रकारितालाई क्रान्तिको सन्देश फैलाउने माध्यममात्र बनाएका थिए भने वर्तमान समयमा प्रेस जगत्ले आफूलाई आन्दोलनकै एउटा अङ्गको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

समकालीन विश्वमा चलेको कडा राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा राजनीतिज्ञहरूले प्रेसको शक्तिको दुरुपयोग वा गलत प्रयोग गरेका अनगिन्ती घटना छन् ।

संसार साम्यवादी र पूँजीवादी धुरीमा विभाजित भइसकेपछि शीतयुद्धको समयमा विश्वका राजनीतिज्ञहरूले प्रेसको शक्तिको खुला दुरुपयोग गरेका थिए ।

यसबाट प्रेस जगत्को साख र मर्यादामा ठूलो क्षति पुग्यो । पछिल्लोपटक विश्वमा प्रजातन्त्रको लहर फैलिएपछि प्रजातान्त्रिक व्यवस्थामा राज्यको चौथो अङ्गका रूपमा स्थापित संस्थाको शक्तिको अपचलनलाई रोक्न पनि प्रजातान्त्रिक आन्दोलनहरूमा प्रेस जगत्को प्रत्यक्ष सहभागिता अनिवार्यजस्तै भइसकेको थियो ।

स्वयम् प्रेस जगत् नै प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको एक अनिवार्य सहभागीका रूपमा प्रस्तुत भएकाले एक हदसम्म यस क्षेत्रमा आउन थालेको विचलन रोकिएको पनि छ । 

पत्रकारिताको महत्वपूर्ण कार्यसूची मध्ये एउटा प्रमुख कार्यसूची परिवर्तनको अभिलेख तयारगर्नु हो । पत्रकारिता सामयिक घटनाक्रमको विवरण मात्रै नभएर इतिहास लेखनका लागि भरपर्दो स्रोत सामग्री हो ।

पछिल्लो समयमा, जव सामान्य मानिस र समाजको इतिहास लेखिन थालियो, पत्रकारिता इतिहास लेखनको महत्वपूर्ण सामग्री वन्यो ।

राजा–महाराजाका व्यक्तित्व, राजदरवारका परिवेश, युध्दसंग जोडिएका मूर्ति र शिलालेख, राजा–महाराजाको साहस, विजय र उदार व्यक्तित्वका वारे प्रचलनमा ल्याइएका श्रुति र आख्यानलाई आधार वनाएर लेखिएका इतिहासमा जनताका विद्रोह, आक्रोश र सामाजिक परिवेश समावेश भएको हुँदैन । एउटा कालखण्डमा परम्परागत स्रोतका आधारमा इतिहास लेखिन्थ्यो ।

तर, वर्तमान समयका इतिहासकारहरुले त्यो परम्परालाई तोडेका छन ।

जनकपुरधाम । प्रत्येक वर्ष...

जनकपुरधाम । हिन्दू धर्ममा नारीलाइ शक्ती स्वरुपको रुपमा पुजा गरिन्छ...

जीतपुर । बाराको जीतपुरस्थित सुपथ ...

गौशाला । महोत्तरी गौशाला ११ स्थित लोकहरि स्मृति...

गौर । प्राचीन कालदेखि नै महिलाहरुले खेलिदै आएको झिझिया...

लहान । सिरहाको नरहा गाउँपालिका–२ स्थित हिमालय सुगर मिलको...

जनकपुरधाम । पिपल प्रमोट सेन्टर जनकपुरको ...

जनकपुरधाम । हिन्दुहरुको महान चार्डपर्व ...

जनकपुरधाम । करिब दुुई दशकदेखि तराईका जिल्लाहरुमा समाज विकासको क्षेत्रमाा...

राजविराज । प्रदेश २ का भूमी व्यवस्था, कृषि तथा...

जनकपुरधाम । प्रदेश २ को प्रदेश सभाले शनिवार ...

चन्द्रपुर । नेपाल प्रेस युनियन रौतहटको अध्यक्षमा यादवराज पूरी निर्वा्चित...

चन्द्रपुर । रौतहटको चन्द्रनिगाहपुरमा लाईभ कन्सर्ट कार्यक्रम हुने भएको...

जनकपुरधाम ।प्रदेश सभा २ ले ...

जनकपुरधाम । मुख्यमन्त्री लालबाबु राउतले राज्यको उदासिनताको कारण खेलाडीहरु निरुत्साहित...

काठमाडौं । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले वर्तमान...

काठमाडौं । टर्कीका अधिकारीहरुले साउदी अरबका पत्रकार जमाल खसोगी हत्या...

पोखरा । ओलम्पियन शिरीष गुरुङले शुक्रबार पोखराको फेवातालमा सम्पन्न ८औं...

जनकपुरधाम ।सरकारसित वार्ताका लागि जनतान्त्रिक तराई मुक्ती मोर्चाले विहिवार वार्ता...

जीतपुर । युवाहरुमा बढ्दो पुस्ताकालयप्रति ...

गौर । संघीय समाजवादी फोरम नेपाल जिल्ला कार्य समिति...

जीतपुर । बाराको जीतपुरमा पहिलोपटक ...

भोजपुर । ट्याक्टरबाट खसेर टेम्केमैयङु गाउँपालिका–९ वलौटे भञ्ज्याङमा...

नवलपरासी । पूर्वी नवलपरासीको कावासोती नगरपालिका–८ का एक...

कायरो । इजिप्टको एउटा सैनिक अदालतले १७ जनालाई बम...

काठमाडौं । मलेसियामा जारी आईसीसी टि–२० विश्वकप छनोट अन्तर्गत...

जनकपुरधाम । मुख्यमन्त्री लालबाबु राउतले संविधानको भावना बमोजिम प्रदेश...

काठमाडौँ । सरकारले यौनजन्य अश्लील सामग्री राख्ने २१ हजारभन्दा...

जाजरकोट : बारेकोट गाउँपालिका–९ काप्तीका २७ वर्षीय लालबहादुर खड्काको...

जनकपुरधाम । ६३ औं प्रहरी दिवसका अबसरमा संघिय इकाई...

वासिंटन । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भारतमाथि चाँडै नै...