२०८३ भाद्र २७, शनिबार ०७:५१
४ मार्च १८१६ देखि कार्यान्वयनमा आएको सुगौली सन्धि यता नेपाल–भारतको सम्बन्ध उकुस–मुकुसमय रहे पनि काठमाण्डु र दिल्लीको सम्बन्धलाई दुबै देशका सीमामा बस्ने आम नागरिकले कहिल्यै वास्ता गरेनन् । भुइँमान्छेहरु बीच रामायणकालीन वैवाहिक, धार्मिक, सांस्कृतिक सम्बन्ध कोशी र कमलाको पानी जस्तै अविराम प्रभावित भइ रहे ।
दुई देशबीचको सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक सम्बन्ध बेलाबखत असहज नभएको पनि होइन । तर हिन्दी साहित्यका एक यस्ता साहित्यकार भए जसले आफ्नो कलममार्फत दुई देशको सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउन भरमग्दूर प्रयास गरे । उनी थिए, भारतीय साहित्यकार फनिश्वरनाथ रेणु । आज यीनै रणुको नेपाल प्रेमबारे लेख्न मन लाग्यो । हिन्दी साहित्यमा मैला आँचल, परती परिकथा, तिसरी कसमजस्ता कालजयी उपन्यासका लेखक फनिश्वरनाथ रेणु (४ मार्च १९२१–११ अप्रिल १९७७) नेपाललाई ‘सानीआमा’ भनेर सम्मान गरेका छन् । भारतीय शासकहरुको नेपालप्रतिको हेपहाप्रवृतिलाई उजागर गर्दै खबरदारी गर्नु भएको छ– ‘नेपाल, बिहारजस्तै भारतको प्रान्त वा जिल्ला होइन, सार्वभौम राष्ट्र हो ।’ हिन्दी कथा र उपन्यास साहित्यमा प्रेमचन्द पछिका सर्वाधिक लोकप्रिय मानिनु हुन्छ– फनिश्वरनाथ रेणु । खासमा हिन्दी साहित्यमा आञ्चलिकताको सुगन्ध थप्ने उनी पहिलो साहित्यकार हुन् । हामी सबैलाई थाहा छ– नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा २००७ (सन् १९५०) मा राणा विरुद्ध सशस्त्र क्रान्ति भएको थियो । त्यस क्रान्तिमा रेणुस्वयं पनि सहभागी थिए ।
रेणुको जन्म यद्यपि बिहारको सीमावर्ती पूर्णिया जिल्लाको औराही हिंगना नामक मैथिली मातृभाषि गाउँमा भएको थियो । तर उनी जननाय कविशेश्वर प्रसाद कोइराला परिवारका प्रिय पात्र थिए । उनको सम्बन्ध पिताजी अर्थात् कृष्णप्रसाद कोइराला, मातृकाप्रसाद, विशेश्वरप्रसाद, गिरीजाप्रसाद, तारिणीप्रसाद कोइरालासंग थियो । प्राथमिक शिक्षा भारतको अररिया र फारविसगञ्जमा प्राप्त गरे पनि उनी कोइराला परिवारमै बसेर विराटनगर आदर्श विद्यालयबाट म्याट्रिक उत्तिर्ण गरेका थिए ।
पछि काशी हिन्दू विश्वविद्यालयबाट आई.ए.सकेर केही दिन भारतीय स्वतन्त्रता संग्राममा तथा त्यसपछि सन् १९५० को नेपाली क्रान्तिमा जनमुक्ति सेनामा भर्ति भएका थिए । उनी जनमुक्ति सेनामा पी.आर.ओ. अर्थात् पब्लिक रिलेशन अफिशर थिए । उनी कलमका जादूगर मात्र थिएनन्, वीरयोद्धा पनि थिए जो युद्ध मैदानमा कलम र पेस्तोल दुबै बोकेर युद्ध लडेका थिए । उनले आफ्नो टमी गन -पेस्तोल) को नाम रक्तपा र लेख्ने पार्कर– ५१ पेनको नाम सिद्धिपा राखेका थिए । -स्रोत : नेपाली क्रान्ति कथा : पृष्ठ ७०) थोरैलाई थाहा होला– सर्टवेभ– ४१ मीटर बैण्डमा नेपालको धरतीबाट प्रसारित पहिलो रेडियो -प्रजातन्त्र नेपाल रेडियो) को सञ्चालन रेणुकै अग्रसरतामा भएको थियो ।
प्रजातन्त्र रेडियाबाट पहिलो समाचार बुलेटिन तारिणीप्रसाद कोइरालाले नेपाली भाषामा वाचन गरेका थिए । फनिश्वरनाथ रेणुले हिन्दीमा तथा विजयलक्ष्मीले अंग्रेजी भाषामा समाचार वाचन गरेकी थिइन् । नेपालको पृष्टभूमिमा रेणुद्वारा लिखित सरहद के उस पार, विराटनगर की खूनी दास्तान र नेपाली क्रान्तिकथा (रिपोर्ताज) तत्कालीन नेपाली समाजको ऐना हो । नेपाली क्रान्तिकथा २००७ सालको मुक्ति क्रान्तिको प्रामाणिक दस्तावेज हो भने ‘सरहद के उस पार’ तथा विराटनगर की खूनी दास्तान विराटनगर मिल–मजदूरहरुको कथा– व्यथाको रिपोर्ट हो । नेपाली क्रान्ति कथाको भूमिका विशेश्वरप्रसाद कोइरालाले लेख्नु भएको छ । ‘रेणु और मैं’ शिर्षकमा लेखिएको भूमिकामा साहित्यकार बीपी लेख्नु हुन्छ– …मेरे एक छोटे भाई तारिणीप्रसाद कोइराला (अब स्वर्गीय) से रेणु की खूब जमती थी ।
दोनो को साहित्य के प्रतिचाव था । दोनों साहित्य के रसिक प्रेमी यदाकदा कुछ लिखते रहते थे । उस समय तारिणीप्रसादका उम्र पंद्रह वर्ष की थी और रेणु भी समवयसी ही रहा होगा । तभी से एक समय का नितान्त अपरिचित किशोर रेणु कोइराला परिवारका अभिन्न सदस्य जैसा हो गया और जीवन पर्यन्त रहा ।’ १९५० को अक्टुबरमामुक्ति सेनाले विराटनगर िस् थ त र ा ण् ा ा सरकारको ट्रेजरी, मालखाना र जेल तथा मोरंग जिल्लाको गवर्नर उत्तमविक्रम राणाको निवासमा आक्रमण गरेको थियो ।
एक टोलीको नेतृत्व गरीजाप्रसाद कोइराला र विश्ववन्धुले गरेका थिए भने अर्को टोलीको नेतृत्व तारिणीप्रसाद र गुरिल्ला युद्धका प्रशिक्षक भोला चटर्जी (भारतीय) ले गरेका थिए । मालखानामाथि क्रान्तिकारीहरुको नियन्त्रण भयो । तर उत्तम विक्रम राणाको आवासमाथिको आक्रमणमा बलबहादुरको शहादत भयो । गिरीजासंगै युद्ध मैदानमा रहेका बिकु घाइते भए । यस दृश्यलाई वर्णन गर्दै रेणु लेखेका छन्– …डेढ इंचकी गोली…थ्री नट थ्री की…सनसनाती हुई गिरिजाकी कनपट्टी के पास से गुजर गई । मौसेरा भाई (सानीवा ठुली आमाका छोरा) बिकु चिल्लाया ‘गिरिजा सिर धरती पर ।’ किंतु दूसरी गोली बिकु की जांघको चीरती हुई धरती मे धँस गई । …..अमर शहीद कृष्णप्रसाद कोइरालाका सबसे छोटा बेटा, नेपाली कांग्रेस के सभापति मातृकाप्रसादका और मुक्ति सेना का इस्टर्न कमाण्ड वी.पी. कोइराला का सबसे छोटा प्यारा भाई गिरिजा देख रहा है– गोलियों से बलबहादुर की लाश छलनी हो रही है….अब शायद उसकी बारी है ।’ नेपालबारे भारतीय शासकहरुको दृष्टिकोण शुरु देखि नै हेपहा रहेको छ । जसलाई फनिश्वरनाथ रेणु त्यतिबेलै (सन् १९५०) अनुभव गरिसकेका थिए र नेपाली क्रान्तिकथामा भारतीय शासकहरुको यस व्यावहारको कडा आलोचना गर्दै उनले लेखेका छन्– …नेपालकी सीमा से सटे हुए इलाके के इस सर -तत्कालीन राजदूत सी.पी. नारायण सिंह) की सारी बिरादरी और भाई भतिजे नेपाली जनता के भाग्यविधाता बन बैठे हैं …..यह शीघ्र ही भारत विरोधी स्वर को तीव्र कर देगी ।’ राजा त्रिभुवनलाई भारत पठाउन तथा पुनः नेपाल फर्काउन अहम् भूमिका निर्वाह गरेका तत्कालीन भारतीय राजदूत सी.पी.नारायण सिंहलाई ‘किंग मेकर’ र किंग्स केयर टेकर’ को संज्ञा दिँदै रेणु भारतीय कूटनितिज्ञहरुले नेपालमाथि गर्दै आएको थिचोमिचो र हस्तक्षेपको कडा शब्दमा प्रतिवाद गरेका थिए– …वह (राजदूत सिंह) नेपालकी जनता और नेपाल के नेताओं का पगपग पर अपमान करने को प्रस्तुत रहतें है । उनको गलतफहमी हो गई है कि नेपाल बिहार का एक जिला मात्र है ।’ आफ्नै सरकारलाई समानताको पाठ सिकाउने फनिश्वरनाथ रेणु नेपालको धरती र नेपालीलाई औघी माया गर्नु हुन्थ्यो । नेपाल छाड्ने बेला भावुक बनेका रेणु नेपालको माटोलाई सानीआमा भन्दै नमस्कार गर्छन् र भन्छन्– …नेपाल मेरी सानीआमा ….नेपाल मेरी मौसी (आमाकी दिदी वा बहिनी)…अम्मा मेरा नमस्कार ग्रहण करो ।
अनि नेपालीमुक्ति क्रान्तिमा वीरगति प्राप्त गरेका भारतीय कुलदीप झा- जसको अन्तिम संस्कार नेपाल– भारत सीमामा गरिएको थियो । ) लाई लाल सलाम अभिवादन गर्दै लेख्छन्– ‘अच्छा तो डाक्टर साहब, हम चले..आप देखते रहना..भारत नेपाल मैत्री का पौधा सुख ना जाए…इसे कोइ जानवर ठुँठ ना करदे ।
-स्रोत : नेपाली क्रान्ति कथा, लेखक : फनिश्वरनाथ रेणु, राजकमल प्रकाशन, दरियागंज, नयाँदिल्ली, चौथो संस्करण
